Ana sayfa · Yazılar

Ebeveynler için

DEHB hakkında yanlış bilinenler: 7 yaygın inanış ve doğrusu

Yazan: Uzm. Dr. Ahmet ŞensesSon gözden geçirme 19 Kasım 20269 kaynak6 dk okuma

Kısaca
  • DEHB’de dikkat yok değildir, yönetilemez; her DEHB’li çocuk hiperaktif de değildir.
  • Tanı bir testle değil, hekimin ayrıntılı değerlendirmesiyle konur.
  • DEHB çoğu çocukta büyüyünce tamamen geçmez; doğru tedavi bağımlılık riskini artırmaz.

Muayenede ailelerden sık duyduğum bir cümle var:

“Bu çocukta dikkat eksikliği olamaz, tablette saatlerce oturuyor.”

Bu cümle, DEHB hakkındaki en yaygın yanlışlardan birini taşıyor. Üstelik çoğu zaman iyi niyetle söyleniyor. Yanlış bilgi, iyi niyetle söylendiğinde bile tanıyı geciktirir ve aileyi gereksiz bir suçluluk ya da korku içinde bırakır.

Neden bu kadar yanlış bilgi dolaşıyor?

DEHB, çocuklukta en sık görülen ruhsal durumlardan biridir; dünya genelinde ilkokul çağındaki çocukların yaklaşık %7-8’ini, ergenlerin %5-6’sını etkiler. Bu kadar yaygın olunca herkesin bir fikri olur: komşunun, akrabanın, internetteki videoların. Oysa DEHB hakkında her yıl binlerce bilimsel çalışma yayımlanıyor ve bilgiler hızla güncelleniyor. Ailelere ulaşan bilgi ise çoğu zaman yıllar öncesinden kalma.

Aşağıda en sık karşılaştığım 7 yanlışı ve bugün bildiğimiz doğrularını anlatıyorum. Yol haritasındaki bir durağa dokunarak istediğiniz yanlışa gidebilirsiniz.

1. “Dikkat eksikliği varsa hiçbir şeye odaklanamaz”

DEHB’de dikkat yok değildir; yönetilemez. Çocuk ilgisini çeken, hızlı ve hemen ödül veren işlere saatlerce odaklanabilir; bazen o kadar dalar ki seslenseniz duymaz. Ödev, ders dinleme ya da tekrar gerektiren işlerde ise dikkatini sürdürmekte zorlanır.

DEHB dikkat yokluğu değildir · 1 dk 15 sn · Dr. Şenses anlatıyor

Yani tablette saatlerce oturabilmesi DEHB’yi dışlamaz; tam tersine, DEHB’nin tipik görünümlerinden biridir.

Serinin diğer videoları: DEHB hakkında yanlış bilinenler video serisi.

2. “Hiperaktif değilse DEHB olamaz”

DEHB 3 farklı görünümde ortaya çıkabilir: dikkat eksikliğinin ön planda olduğu, hiperaktivite ve dürtüselliğin ön planda olduğu ve ikisinin birlikte görüldüğü görünüm. Dikkat eksikliği ön planda olan çocuk sakin, yavaş, dalgın görünür. Sınıfta kimseyi rahatsız etmediği için yıllarca fark edilmeyebilir.

Her DEHB’li çocuk hiperaktif değildir · 1 dk 3 sn · Dr. Şenses anlatıyor

DEHB erkeklerde kızlara göre yaklaşık 2 kat daha sık görülür. Kızlarda ise dikkat eksikliği daha sık ön planda olur; tablo sessiz seyrettiği için tanı gecikebilir.

3. “Çok zeki, ondan böyle”

“Zeki ama yaramaz” etiketi, tanıyı geciktiren en yaygın iyimser yorumlardan biridir. DEHB ile zekâ birbirinden ayrı becerilerdir; boy ve kilo gibi düşünebilirsiniz. Zekâsı yüksek çocuklarda da DEHB görülür. 5.700 çocuğu izleyen bir çalışmada zekâ düzeyi yüksek, ortalama ya da düşük olsun, DEHB’nin başlangıç yaşı ve eşlik eden sorunlar benzer bulundu.

Kâğıttan bir boy cetveli ve bir tartı yan yana: boy ve kilo gibi, biri ötekini söylemez. Zekâsı yüksek çocukta da DEHB görülür; zekâ zorlukları bir süre gizleyebilir.

Zekâ yalnızca bir süre zorlukları gizleyebilir. İlkokulda az çalışarak başarılı olan çocuk, ders yükünün ve planlama ihtiyacının arttığı ortaokulda zorlanmaya başlar.

4. “Bir dikkat testiyle anlaşılır”

Uluslararası uzlaşı bildirgesi bu konuda açıktır: DEHB tanısı yalnızca ölçeklerle, nöropsikolojik testlerle ya da beyin görüntülemeyle konamaz. Bildirgenin 2026 güncellemesi de aynı şeyi söylüyor: dikkat testleri tanıyı ne koydurur ne dışlatır; ama çocuğun desteğe ihtiyaç duyduğu alanları görmeye yardım eder. Tanı; çocukla ve aileyle yapılan ayrıntılı görüşmeye, öğretmenden alınan bilgilere ve belirtilerin birden fazla ortamda günlük yaşamı nasıl etkilediğine dayanır. Bilgisayarlı dikkat testleri bu değerlendirmeye ek bilgi sağlar, ama tek başına “var” ya da “yok” demez.

4 parçalı bir yapboz: çocukla ve aileyle görüşme, öğretmenden bilgi, ev ve okulda günlük yaşam, dikkat testi. Test yalnız bir parçadır; tanıyı hekimin ayrıntılı değerlendirmesi koyar.

Tanının bir test sonucuna değil, belirtilere dayanması onu “öznel” yapmaz. Aynı bildirge, bu eleştirinin dayanaksız olduğunu ve DEHB tanısının geçerliliğinin araştırmalarla iyi gösterildiğini vurgular. Tanı sürecinin adımlarını DEHB tanısı yazısında anlattım.

5. “Büyüyünce geçer”

Keşke öyle olsa. Uzun yıllar “DEHB’li çocukların yarısı büyüyünce düzelir” diye düşünüldü. DEHB’li çocukları 16 yıl boyunca izleyen geniş bir çalışma bu bilgiyi değiştirdi: Her 10 çocuktan ancak 1’i kalıcı olarak iyileşti. Çoğunda belirtiler dönem dönem azaldı, sonra yeniden arttı.

100 kişilik ızgara, 9’u yeşil. ABD ve Kanada’da DEHB’li 558 çocuk 16 yıl izlendi; 100 çocuktan 9’u kalıcı iyileşti, çoğunda belirtiler azalıp çoğalarak sürdü. Kaynak: Sibley ve ark. 2022.

Değişen genellikle belirtilerin görünümüdür: Koşup tırmanma azalır, yerini iç huzursuzluk alır. Dikkat ve düzen güçlükleri ise sürer; önce ödevde, sonra iş yaşamında kendini gösterir. Bu nedenle “bekleyelim, geçer” yaklaşımı, çocuğun en önemli öğrenme yıllarını zorluklarla geçirmesine yol açabilir.

6. “DEHB ilaçları bağımlılık yapar”

En çok kaygı yaratan konulardan biri bu. DEHB tedavisinde kullanılan ilaçlar, doğru tanı, uygun doz ve düzenli hekim takibiyle kullanıldığında bağımlılık riskini artırmaz. Ergen ve yetişkinlerden oluşan yaklaşık 3 milyon kişiyi kapsayan bir çalışmada, ilaç kullanılan dönemlerde madde kullanımıyla ilgili sorunlar, kullanılmayan dönemlere göre daha az görüldü.

İlaç bırakıldığında belirtilerin geri gelmesi de bağımlılık değildir. Gözlüğü çıkaran miyop birinin yeniden bulanık görmesi gibi, ilacın etkisi sona erdiği için belirtiler geri gelir. Asıl risk çoğu zaman tedavi edilmeyen DEHB’dir.

Aynı çocuk iki sahnede duvardaki yelkenli resmine bakıyor. Üstte gözlüklü, resim net. Altta gözlüğü elinde, resim bulanık. Etkisi bitince belirti geri gelir; bu bağımlılık değildir.

Bu, her çocuğun ilaç kullanması gerektiği anlamına gelmez. Tedavi kişiye göre planlanır; ailenin bilgilendirilmesi, ebeveyn eğitimi, okul düzenlemeleri ve gerektiğinde ilaç tedavisi birlikte değerlendirilir. Karar, ayrıntılı değerlendirmenin ardından aileyle birlikte verilir.

7. “Eskiden yoktu, yeni moda bir tanı”

DEHB’ye benzeyen tablolar 200 yılı aşkın süredir tıp kitaplarında anlatılıyor; adı zamanla değişti. Geniş araştırmalar, DEHB’nin görülme sıklığının son 30 yılda artmadığını gösteriyor. Artan şey, tanı konma sıklığı: Aileler, öğretmenler ve hekimler DEHB’yi artık daha iyi tanıyor.

İki kâğıt şerit: görülme sıklığı 30 yıldır düz, değişmedi; fark edilme ve tanı ise yükseliyor. DEHB’ye benzeyen tablolar 200 yılı aşkın süredir tıp kitaplarında anlatılıyor. Temsilî çizim, veri değil; kaynak: Polanczyk ve ark. 2014.

Eskiden “yaramaz”, “tembel” ya da “dalgın” denip geçilen çocukların bir kısmı, bugün ihtiyaç duydukları desteği alabiliyor.

Peki ya nedenler?

“Anne baba yüzünden”, “şekerden”, “tabletten” gibi nedenlerle ilgili yanlışları ayrı bir yazıda ele aldım: DEHB’nin nedenleri.

Ne zaman başvurmalı?

Dikkat dağınıklığı, hareketlilik ya da dürtüsellik en az 6 aydır sürüyorsa, hem evde hem okulda görülüyorsa ve çocuğun okulunu, aile yaşamını ya da arkadaşlıklarını zorluyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanızı öneririm.

3 işaret birlikteyse başvurun: en az 6 aydır sürüyor (takvim), hem evde hem okulda (ev ve okul), günlük yaşamı zorluyor (dizlerini kucaklamış oturan çocuk).

Yanlış bilgiler yüzünden beklemek yerine, doğru bilgiyle bir değerlendirme yaptırmak çocuğa çok şey kazandırır.

Hangi işaretlere dikkat etmeniz gerektiğini Ne zaman çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmalı? yazısında anlattım.

DEHB’nin belirtileri, değerlendirme süreci ve tedavi seçenekleri hakkında daha fazla bilgiyi DEHB sayfasında bulabilirsiniz.

Kaynaklar (9)listeyi açın
  1. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). Washington, DC: American Psychiatric Association; 2022.
  2. Faraone SV, Banaschewski T, Coghill D, ve ark. The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorder. Neurosci Biobehav Rev. 2021;128:789–818. doi:10.1016/j.neubiorev.2021.01.022
  3. Wolraich ML, Hagan JF Jr, Allan C, ve ark. Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents. Pediatrics. 2019;144(4):e20192528. doi:10.1542/peds.2019-2528
  4. Katusic MZ, Voigt RG, Colligan RC, ve ark. Attention-deficit hyperactivity disorder in children with high intelligence quotient: results from a population-based study. J Dev Behav Pediatr. 2011;32(2):103–9. doi:10.1097/DBP.0b013e318206d700
  5. Sibley MH, Arnold LE, Swanson JM, ve ark. Variable Patterns of Remission From ADHD in the Multimodal Treatment Study of ADHD. Am J Psychiatry. 2022;179(2):142–151. doi:10.1176/appi.ajp.2021.21010032
  6. Quinn PD, Chang Z, Hur K, ve ark. ADHD Medication and Substance-Related Problems. Am J Psychiatry. 2017;174(9):877–885. doi:10.1176/appi.ajp.2017.16060686
  7. Polanczyk GV, Willcutt EG, Salum GA, ve ark. ADHD prevalence estimates across three decades: an updated systematic review and meta-regression analysis. Int J Epidemiol. 2014;43(2):434–42. doi:10.1093/ije/dyt261
  8. Faraone SV, Pritchard AE, Bellgrove MA, ve ark. The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 2026 Update. Neurosci Biobehav Rev. 2026:107083. doi:10.1016/j.neubiorev.2026.107083
  9. Salari N, Ghasemi H, Abdoli N, ve ark. The global prevalence of ADHD in children and adolescents: a systematic review and meta-analysis. Ital J Pediatr. 2023;49(1):48. doi:10.1186/s13052-023-01456-1

Son gözden geçirme: 19 Kasım 2026 · Uzm. Dr. Ahmet Şenses

Uzm. Dr. Ahmet ŞensesÇocuk ve Ergen Psikiyatristi, Aydın. Hakkımda

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Çocuğunuza özel değerlendirme için görüşme gerekir.

İletişim

Bilgi almak için

Muayene saatleri: hafta içi 10.00–17.00 (son hasta kabulü 16.00), cumartesi 10.00–13.00. Değerlendirme süreci hakkında bilgi almak için telefonla ya da WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz.