1Dikkat eksikliği (DEHB)9 soru

Çocuklarda DEHB belirtileri nelerdir?
3 belirti grubu
DEHB'nin 3 belirti grubu vardır: dikkati sürdürememe, yerinde duramama ve sırasını bekleyememe. Tanı için belirtilerin 6 aydır sürmesi, 12 yaştan önce başlaması ve hem evde hem okulda işleri bozması gerekir.
Dikkat eksikliği kaç yaşında anlaşılır?
İlkokulda fark edilir
Belirtiler çoğu zaman okul öncesinde başlar, en sık ilkokul yıllarında fark edilir. Dikkat ağırlıklı tipte zorluk çoğu zaman ders yükü arttıkça, ilkokulun son yıllarında ya da ortaokulda belirginleşir.
Dikkat eksikliği testi nasıl yapılır? Kan testi var mı?
Kan testi yok
DEHB'yi tek başına gösteren bir kan testi, beyin filmi ya da bilgisayar testi yoktur. Tanı; aile ve öğretmen bilgisi, ölçek formları, çocukla görüşme ve muayeneyle konur. Bilgisayarlı dikkat testleri tanıya yardımcıdır.
Dikkat eksikliği kendiliğinden geçer mi?
Çoğu zaman sürer
Hareketlilik genellikle yaşla azalır; dikkat ve düzen sorunları daha uzun sürer. Uzun izlemlerde çocukların çoğunda belirtiler yetişkinlikte de sürüyor ya da dönem dönem azalıp artıyor. Amaç beklemek değil, okul yıllarını en az kayıpla geçirmektir.
Dikkat eksikliği neden olur? Anne baba yüzünden mi?
Hayır, büyük ölçüde kalıtsal
Hayır. DEHB büyük ölçüde kalıtsaldır; ikiz çalışmalarında çocuklar arasındaki farkın yaklaşık 4'te 3'ü (%74) genlerle açıklanıyor. Ev ortamı DEHB'yi yaratmaz; sert ya da tutarsız tutum ise evdeki çatışmayı artırabilir.
Telefon ve ekran dikkat eksikliği yapar mı?
Nedeni gösterilmedi
Ekranın DEHB'ye neden olduğu gösterilmedi. Çok sık ekran kullanımı ile sonradan biraz daha fazla dikkat belirtisi arasında küçük bir ilişki var; ama dikkat sorunu olan çocuk ekrana da daha çok yönelebilir. Ekran DEHB'yi yaratmaz, uykuyu ve ders süresini yiyebilir.
Hiperaktif çocuk nasıl sakinleştirilir? Evde nasıl davranılır?
Kısa komut, hemen övgü
Kanıtı en çok olan yöntemler aile eğitimi programlarında öğretilen yöntemlerdir: istenen davranışı hemen övmek, kısa ve tek tek komut vermek, kuralı önceden söylemek, hareket ihtiyacına kanal açmak. Bağırmak ve uzun nasihat çatışmayı artırır.
Hiperaktif çocuk hangi doktora gidilir?
Çocuk ve ergen psikiyatristi
DEHB değerlendirmesi ve tedavisi çocuk ve ergen psikiyatristinin alanıdır. Çocuk doktoru ilk kontrolü yapabilir; psikolog test ve terapi desteği verir. İlaç gerekiyorsa çocuk psikiyatristi başlatır ve izler.
Hiperaktif çocuk zeki mi olur?
Zekâ ayrı, DEHB ayrı
DEHB ile zekâ ayrı şeylerdir. DEHB her zekâ düzeyinde görülür. Zeki bir çocukta DEHB daha geç fark edilebilir, çünkü çocuk açığı bir süre zekâsıyla kapatır. Hareketli olmak da tek başına zekâ işareti değildir.
2DEHB'de ilaç6 soru

DEHB ilacı bağımlılık yapar mı?
Bağımlılık gösterilmedi
Doktor kontrolünde, önerilen dozda kullanılan DEHB ilaçlarının bağımlılık yaptığı gösterilmedi. Ergen ve yetişkinleri kapsayan büyük bir kayıt çalışmasında ilaç kullanılan aylarda madde kullanımına bağlı acil başvurular daha azdı; uzun dönem çalışmaları da ilacın sonraki madde kullanımını artırmadığını gösteriyor. İlaç bırakılınca etkisi biter; bırakma kararı hekimle verilir.
DEHB ilacı ne kadar sürede etki eder?
Uyarıcı: aynı gün
Uyarıcı grup ilaçların bazı etkileri ilk dozda görülür; tam yarar genellikle birkaç gün içinde yerleşir. Etki süresi kısa etkili biçimlerde 3-4 saat, uzun etkili biçimlerde 12 saate kadardır. Uyarıcı olmayan ilaçlarda etki ilk haftalarda başlar ve 8-12 haftaya kadar artabilir.
DEHB ilacı boyu kısaltır mı, kilo aldırır mı?
İştahı azaltır
Genellikle kilo aldırmaz; uyarıcı ilaçlar daha çok iştahı azaltır. Uzun süre kullananlarda boy artışında küçük bir yavaşlama görülebilir; çoğu çalışmada bu etki küçüktür ve erişkin boyunda fark bulmayan çalışmalar da vardır. DEHB'nin kendisi de bazı çocuklarda boy artışında geçici gecikmeyle ilişkili bulunmuştur. Bu yüzden boy 6 ayda bir ölçülür ve büyüme eğrisine işlenir.
DEHB ilacı kalbe zarar verir mi?
Önce ölçüm, sonra izlem
İlaçlar nabzı ve tansiyonu hafif artırabilir. Çocuk ve ergenlerde yapılan büyük bir derlemede kalp-damar hastalığı riskinde anlamlı artış bulunmadı. Başlamadan önce kalp öyküsü sorulur, nabız ve tansiyon ölçülür; öyküde tansiyon yüksekliği varsa tansiyon düzenli izlenir.
DEHB tedavisi ne kadar sürer?
Yılda bir gözden geçirme
Belli bir bitiş tarihi yoktur; tedavi belirtiler hayatı zorladığı sürece sürer. İlaç kullanılıyorsa yılda en az bir kez 'hâlâ gerekli mi?' diye gözden geçirilir; bazı çocuklarda kontrollü ara denenir. Kalıcı 'kesin tedavi' yerine iyi yönetim hedeflenir.
DEHB ilaçsız tedavi edilir mi?
Önce aile eğitimi
Bazı çocuklarda evet. 6 yaş üstünde plan aileyi bilgilendirme, aile eğitimi ve sınıf düzenlemesiyle başlar; zorluk sürerse ilaç değerlendirilir. Aile eğitimi ev içi çatışmayı azaltır; dikkat belirtisine etkisi ilaca göre sınırlıdır. Omega-3'ün etkisi çok küçüktür; özel diyet ve beyin dalgası eğitimi için güvenilir bir etki gösterilemedi.
3Okul, ders, sınav8 soru

Çocuğum zeki ama ders çalışmıyor, neden?
Başlamak zor olabilir
Sebep her zaman isteksizlik değildir; başlamakta ve sürdürmekte zorlanmak da olabilir. Arkasında dikkat sorunu, okuma güçlüğü, kaygı, uykusuzluk ya da yakında duran bir telefon olabilir. Önce 'Neden çalışmıyor?' sorusunun cevabı aranır.
Disleksi nasıl anlaşılır, kaç yaşında belli olur?
1. sınıfta işaretler
Disleksi, zekâ normal olduğu hâlde okumanın yavaş ve hatalı kalmasıdır. İşaretleri 1. sınıfta görülebilir; tanı için güçlüğün desteğe rağmen en az 6 ay sürmesi beklenir. Zorlanan çocuk için 'bekleyelim' demeden destek başlatmak daha iyidir.
Disleksi geçer mi?
Kalıcı, ama gelişim gösterir
Disleksi bir okuma farkı olarak kalıcıdır, ama düzenli ve yapılandırılmış okuma eğitimiyle çocuklar belirgin gelişim gösterebilir. Erken başlanan destek daha etkilidir. Okul düzenlemeleri (ek süre, sesli okuma) çocuğun bildiğini göstermesini sağlar.
Sınav kaygısı nasıl geçer?
Düzeyine göre destek
Biraz kaygı çalışmaya iter; sorun kaygı bilineni hatırlamayı engellediğinde başlar. Ne yapılacağı, kaygının hangi düzeyde yaşandığına bağlıdır. Basit nefes teknikleri duyguyu düzenlemeye yardım edebilir. Kaygı belirginse yapılandırılmış terapi destekleri güçlü yardım araçlarıdır; kliniğimizde bunun için PERGEL programını kullanıyoruz.
Sınav kaygısı belirtileri nelerdir?
Beden, düşünce, davranış
Sınav kaygısı bedende, düşüncede ve davranışta görülür: mide bulantısı, karın ağrısı, çarpıntı; 'yapamayacağım' düşünceleri; sınavda kafanın boşalması, ders çalışmayı erteleme ya da hiç bırakamama.
Çocuğum okula gitmek istemiyor, ne yapmalıyım?
Kademeli dönüş
Okula gitmek istememe bir tanı değil, bir işarettir: ayrılık kaygısı, sosyal kaygı, zorbalık, öğrenme güçlüğü ya da depresyon olabilir. Evde kalınan gün arttıkça dönüş zorlaşır; okulla birlikte kademeli dönüş planı yapılır.
WISC-4 zekâ testi nedir, neden yapılır?
6-16 yaş zekâ testi
WISC-IV, 6 yaş ile 16 yaş 11 ay arasındaki çocuklara birebir uygulanan bir zekâ testidir. Tek bir puandan çok 4 alanı gösterir: sözel anlama, algısal akıl yürütme, çalışma belleği ve işlem hızı. Öğrenme güçlüğü ve dikkat değerlendirmesinde tabloyu netleştirir.
Diskalkuli ve disgrafi nedir?
Sayı ve yazı güçlüğü
Diskalkuli, zekâ normal olduğu hâlde sayı ve hesap öğrenmede kalıcı zorluktur. Disgrafi ise yazıda (harf biçimi, hız, yazım, düşünceyi yazıya dökme) kalıcı zorluktur. İkisi de özgül öğrenme güçlüğünün türleridir ve sıklıkla diğerleriyle birlikte görülür.
4Kaygı, takıntı, tik8 soru

Çocuklarda kaygı bozukluğu nasıl anlaşılır?
Fazla, uzun, kısıtlayıcı
Her çocuk korkar; kaygı yaşına göre fazla, uzun süreli ve hayatını kısıtlayıcıysa bozukluk düşünülür. Sık karın ağrısı, uyku sorunu, sürekli 'ya olursa' soruları ve kaçınma en sık işaretlerdir.
Çocuklarda kaygı bozukluğu geçer mi?
Çoğunda düzelir
Tedaviyle çocukların çoğunda belirgin düzelme görülür; belirtiler ileride yeniden artabilir, bu yüzden izlem sürer. İlk seçenek bilişsel davranışçı terapidir. 7-17 yaş 488 çocukla yapılan 12 haftalık bir çalışmada terapi de ilaç da plaseboya göre daha iyiydi; ikisi birlikte en yüksek yanıtı verdi.
Çocuğum içine kapanık: utangaçlık mı, sosyal kaygı mı?
Kaçınıyor mu?
Utangaç çocuk yeni ortamda önce izler, sonra ısınır. Sosyal kaygıda ise çocuk başkalarının önünde rezil olmaktan yoğun korkar ve tahtaya kalkmaktan, sınıfta konuşmaktan kaçar. Ayırt edici soru: Bu durum yapmak istediği şeyleri engelliyor mu?
Çocuklarda takıntı (OKB) nasıl anlaşılır?
Düşünce + ritüel
OKB'de çocuğun aklına istemediği düşünceler gelir (mikrop, kötü bir şey olması) ve kaygıyı azaltmak için tekrarlı davranışlar yapar: el yıkama, kontrol etme, sayma, aynı soruyu sorma. Günde 1 saatten fazla zaman alıyor ya da aileyi de içine çekiyorsa değerlendirme gerekir.
Çocuklarda takıntı geçer mi?
Tedaviyle azalır
Tedaviyle belirtiler çoğu çocukta azalır. En çok çalışılmış tedavi 'maruz bırakma ve tepki önleme' denen terapidir: çocuk ritüeli yapmadan kaygının kendiliğinden azaldığını öğrenir. 7-17 yaş 112 çocukla yapılan 12 haftalık bir çalışmada terapi ve ilacın birlikte kullanıldığı grupta düzelme en yüksekti.
Çocuklarda tik geçer mi?
Çoğu zamanla azalır
Çocukluk tiklerinin çoğu zamanla azalır. Tourette sendromlu 46 çocuğu izleyen bir çalışmada tikler en çok 10-11 yaş civarında şiddetleniyor, ergenlikte her 100 çocuktan 85'inde azalıyordu. Tiki fark ettirip uyarmak çocuğu gerer ve tiki artırabilir; üzerinde durmamak daha iyidir.
Çocuğum okulda hiç konuşmuyor: selektif mutizm nedir?
İnat değil, kaygı
Selektif mutizm, evde rahatça konuşan çocuğun okul gibi belli ortamlarda konuşamamasıdır. İnatlaşma değil, yoğun kaygıdır. Tedavide çocuk konuşma adımlarına küçük ve kademeli basamaklarla yaklaşır; erken başlanması önemlidir.
Çocuğum arkadaş edinemiyor, ne yapmalıyım?
İstiyor mu, kuramıyor mu?
Bazı çocuklar doğası gereği az ama yakın arkadaşla mutludur. Çocuk arkadaş istediği hâlde kuramıyorsa nedenine bakılır: utangaçlık ya da sosyal kaygı, sırasını bekleyememe gibi dikkat sorunları, sosyal ipuçlarını okumada zorlanma ya da zorbalık olabilir.
5Depresyon ve ergenlik5 soru

Çocuklarda ve ergenlerde depresyon belirtileri nelerdir?
Sinirlilik de olabilir
Çocuk ve ergende depresyon her zaman üzüntü olarak görünmez: sinirlilik, sevdiği şeylerden zevk almama, uyku ve iştah değişikliği, derslerde düşüş, arkadaşlardan çekilme. Belirtiler 2 haftadan uzun sürüyorsa değerlendirme gerekir. Ölüm ya da kendine zarar verme sözü varsa beklemeden, aynı gün başvurun.
Ergen çocuğum kendine zarar veriyor, ne yapmalıyım?
Sakin kalın, aynı gün başvurun
Kendine zarar verme çoğu zaman dayanılmaz bir duyguyu hafifletme çabasıdır; 'dikkat çekmek' diye geçiştirilmemelidir. Sakin kalın, yarayı tıbbi olarak kontrol ettirin, suçlamadan sorun ve en kısa sürede çocuk ve ergen psikiyatristine başvurun. Ciddi bir yara varsa ya da ölümden söz ediyorsa vakit kaybetmeden acil servise gidin ya da 112'yi arayın.
Ergen çocuğumla nasıl iletişim kurabilirim?
Yan yana konuşun
Ergenle iletişimde konuşmanın zamanı önemlidir: arabada, yemek hazırlarken, yan yana yapılan işlerde ergen daha kolay açılır. Az soru, çok dinleme; yalnız kurallarda değil, ilgi alanlarında da konuşmak bağı güçlendirir.
Ergenlerde kilo takıntısı ne zaman yeme bozukluğu olur?
Erken tedavi önemli
Ergenlikte bedenle ilgilenmek doğaldır. Hızlı kilo kaybı, öğün atlama, besin yasakları, yemekten sonra hemen tuvalete gitme, aşırı spor ve adet düzensizliği endişe verici işaretlerdir. Yeme bozukluklarında erken başlanan tedavi daha etkilidir.
Ergen çocuğum sigara içiyor, ne yapmalıyım?
Yasak değil, konuşma
Öfkeyle yasaklamak yerine sakin bir anda neden içtiğini sorun: arkadaş grubu, merak, stres. Kendi beklentinizi açık söyleyin, evde sigara içilmemesini kural yapın ve bırakmak isterse destek önerin. Sigara bazen kaygı, depresyon ya da başka madde kullanımının ilk işaretidir.
6Otizm ve gelişim1 soru

Okul çağında otizm (Asperger) belirtileri nelerdir?
Sosyal iletişim zorluğu
Okul çağında fark edilen otizmde dil genellikle gelişmiştir; zorluk karşılıklı sosyal iletişimdedir: arkadaşlık kurup sürdürmede güçlük, sohbeti tek konuya çekme, değişikliğe zor uyum, seslere ya da dokunmaya aşırı duyarlılık. Belirtiler küçük yaştan beri vardır, sonradan başlamaz; sosyal talepler artınca belirginleşir.
7Davranış ve aile7 soru

Çocuğum çok sinirli, ne yapmalıyım?
Önce sakinleşme
Öfke nöbeti anında konuşmak işe yaramaz; önce sakinleşme, sonra konuşma. Sinirlilik yorgunluk, açlık, ekran, uyku eksikliği, DEHB, kaygı ya da depresyonun işareti olabilir. Neredeyse her gün ve 6 aydan uzun sürüyorsa değerlendirme gerekir.
İnatçı çocukla nasıl baş edilir?
Seçenek sun, hemen öv
İnat çoğu çocukta bağımsızlık isteğinin parçasıdır. Seçenek sunmak, kuralı önceden ve kısa söylemek, uyduğunda hemen övmek ve tartışmadan önceden belirlenmiş sonucu uygulamak inatlaşmayı azaltır. Her isteğe karşı çıkıyorsa ve 6 aydan uzun sürüyorsa değerlendirme gerekir.
Çocuğum yalan söylüyor, ne yapmalıyım?
Doğruyu kolaylaştırın
Okul çağında yalanın en sık nedeni cezadan ya da hayal kırıklığı yaratmaktan kaçmaktır. Doğruyu söylediğinde cezanın hafiflediğini görmek çocuğu doğruyu söylemeye yaklaştırır. Yalan çalma, kaçma ve saldırganlıkla birlikte sürüyorsa değerlendirme gerekir.
Çocuğum evden para alıyor, ne yapmalıyım?
Etiketlemeden konuşun
Okul çağında tekrarlıyorsa nedenine bakılır: arkadaş grubuna kabul görme isteği, dürtüsellik, kıskançlık ya da evdeki bir sıkıntıya tepki olabilir. Çocuğu 'hırsız' diye etiketlemeden konuşun, telafi yolunu birlikte bulun.
Kardeş kıskançlığı nasıl geçer?
Ayrı zaman, kıyas yok
Kardeşler arasında tartışma çok sıktır ve paylaşmayı öğrenmenin bir yoludur. Her çocukla ayrı kısa özel zaman, kıyaslamadan kaçınmak ve kuralları önceden koymak kıskançlığı azaltır. Fiziksel zarar ya da hep aynı çocuğun ezilmesi sorun işaretidir.
Akran zorbalığı nasıl anlaşılır?
Tekrar + bilerek + güç farkı
Zorbalık, güçlü olanın tekrar tekrar ve bilerek zarar vermesidir: vurma, alay, dışlama, internetten aşağılama. Okula gitmek istememe, eşyaların kaybolması, açıklanamayan yaralar ve ani içe kapanma işaret olabilir. Zorbalığa uğrayan çocuklarda depresyon ve kaygı daha sık görülür.
Boşanma çocuğa nasıl anlatılır?
Birlikte, kısa, sakin
Mümkünse anne ve baba birlikte, sakin bir zamanda ve kısa anlatır: 'Ayrı yaşamaya karar verdik; bu senin yüzünden değil, ikimiz de seni sevmeye devam edeceğiz.' Araştırmalar, çocuğu ayrılığın kendisi kadar süregiden çatışmanın da zorladığını gösteriyor.
8Altını ıslatma, kakasını tutma2 soru

Gece altını ıslatma kaç yaşına kadar normal?
6 yaştan sonra tedavi
Okul öncesinde sık görülür ve çoğu çocukta yaşla azalır. Uluslararası kılavuz aktif tedaviyi 6 yaşından itibaren önerir. Çoğunlukla ailesel ve gelişimseldir; çocuğun isteyerek yaptığı bir şey değildir, ceza ve utandırma sorunu artırır.
Çocuğum kakasını tutuyor, ne yapmalıyım?
Önce kabızlık tedavisi
Çoğu zaman bir kısır döngüdür: acıyan kaka, tutma, sertleşme, daha çok acı. Uzun sürerse çamaşıra kaçırma başlayabilir. İlk adım çocuk doktoruyla kabızlık tedavisidir; yanında düzenli tuvalet oturması ve cezasız tutum gerekir.
9Ekran ve oyun3 soru

Oyun bağımlılığı nasıl anlaşılır?
Süre değil, kontrol kaybı
Çok oyun oynamak tek başına bağımlılık değildir. Dünya Sağlık Örgütü 3 işarete bakar: kontrol kaybı, oyunun okul, uyku ve aile gibi şeylerin önüne geçmesi, zararına rağmen devam. Tanı için bu tablonun genellikle en az 12 aydır sürmesi beklenir. Dünya genelinde görülme sıklığı yaklaşık %2-3'tür.
Çocuklarda ekran süresi nasıl azaltılır?
Önce uyku ve okul
Amerikan Pediatri Akademisi saat sınırı yerine aile planı önerir: önce uyku, okul, hareket ve aile zamanı yerleşir, ekran kalan zamana sığdırılır. Yatmadan 1 saat önce ekran kapanır, yatak odasında ekran olmaz. Kurallar çocukla birlikte yazılır, anne baba da uyar.
Siber zorbalık nedir, nasıl anlaşılır?
Ekranda tekrar eden alay
Siber zorbalık, mesaj, sosyal medya ya da oyun üzerinden tekrar tekrar aşağılama, tehdit ya da dışlamadır. 266 bin gençle yapılan bir analizde gençlerin yaklaşık 9'da 1'i siber zorbalığa uğradığını bildirdi; zorbalığa uğrayanlarda depresyon ve kendine zarar daha sık görüldü.
10Başvuru1 soru

Çocuk psikiyatrisi kaç yaşa bakar, ne zaman gidilir?
0-18 yaş; burada 6-18
Çocuk ve ergen psikiyatrisi 0-18 yaşa bakar; bu klinikte 6-18 yaş ve aileleriyle çalışılır. Belirtiler birkaç haftadır sürüyor ve okul, aile ya da arkadaşlık ilişkilerini bozuyorsa başvurmak uygundur.
Uzm. Dr. Ahmet ŞensesÇocuk ve Ergen Psikiyatristi, Aydın. Hakkımda
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Çocuğunuza özel değerlendirme için görüşme gerekir.






































