Saat 9. Deneme sonuçları açıklandı.
“Kaç net?”
“32.”
“Geçen hafta 36’ydı… Kafana takma, sen yaparsın.”
Kapı kapanır.
Bu sahneyi muayenede çok dinliyorum. Evde kimse kötü bir şey söylemedi, herkes destek olmaya çalıştı. Ama kapının ardında sınav o akşam biraz daha büyüdü. Çünkü kaygı, bildiklerimizi sınav kâğıdına taşımayı zorlaştırır; evde söylenen cümleler de bu kaygıyı büyütebilir ya da küçültebilir. Bu yazı o cümleleri anlatıyor.
Sınav, zihinde köpek balığına dönüşür
Denizde yüzerken bir köpek balığı görürseniz korkarsınız. Kalbiniz hızlanır, beden kaçmaya hazırlanır. Bu korkudur ve hayat kurtarır.
Kaygı ise köpek balığı ortada yokken başlar: “Ya büyük balık bugün gelirse?” Kıyıda oturan biri bile suya girmeden yorulur. Tehlike henüz yoktur; beklentisi vardır.
Sınav kaygısında sınav, gencin zihninde böyle bir köpek balığına dönüşür. Oysa sınav birkaç saatlik bir sorudur. Onu büyüten, üzerine yüklenen anlamlardır: “Bu sınav kim olduğumu belirleyecek”, “Kazanamazsam her şey biter”, “Bana güvenenleri hayal kırıklığına uğratacağım.”
Biraz kaygı gereklidir; denizde tetikte olmak iyidir. Gencin çalışmasını, plan yapmasını, dikkatli olmasını sağlar. Ama köpek balığını her an bekleyen biri yüzemez.

Kaygı, bildiklerini kâğıda taşımayı zorlaştırır
Sınavda 5 soruyu yapamayan bir gencin kafasında bir spiker bağırmaya başlar: “Bitti, kaybettik!” Oysa maç daha devam etmektedir. Spikeri susturamayız; ama ne söylediğini sorgulayabiliriz: “5 soru, sınavın tamamı değil. Takıldığım sorulara sonra dönerim.”
Bu sorgulama yapılmadığında beden de devreye girer: terleme, çarpıntı, mide bulantısı, bazen donup kalma. Ders çalışırken öğrenilen bilgi, sınavda geri çağrılıp kâğıda aktarılmak zorundadır. Bunu yapan, aklımızda bilgiyi kısa süre tutan çalışma belleğidir. Yoğun kaygı bu dar alanı endişelerle doldurur; bilgi orada olduğu hâlde kâğıda inemeyebilir. 12–13 yaşındaki öğrencilerle yapılan bir çalışmada, kaygının ders başarısını düşürmesinde sınavla ilgili endişenin ve çalışma belleğinin aracı rol oynadığı görüldü. Gençlerin “Biliyordum ama sınavda aklıma gelmedi” cümlesi çoğu zaman buradan gelir.
Temsilî bir örnekle 2 öğrenci düşünelim. Ece konuların yüzde 90’ını biliyor ama sınava yıkıcı bir kaygıyla giriyor; bildiğinin ancak yarısını kâğıda taşıyabiliyor. Deniz konuların yüzde 70’ini biliyor, kaygısı ise onu toparlayan düzeyde; bildiğinin neredeyse tamamını kâğıda taşıyor. Sonuçta daha az bilen öğrenci daha yüksek puan alıyor.

1988’den bu yana yapılmış 238 çalışmayı birleştiren geniş bir derlemede de yüksek sınav kaygısı, daha düşük sınav ve ders başarısıyla ilişkili bulundu. Bu ilişki küçük-orta düzeydeydi ve en belirgin ortaokul yıllarındaydı. Aynı derlemede sınavın sonuçlarının büyük görülmesi de daha yüksek kaygıyla ilişkiliydi; yani sınava yüklenen anlam önemli. Yani sınav kaygısı yalnızca bir “duygu” sorunu değil; bilineni görünmez hâle getirebilen bir yüktür.
Anne babanın kaygısı da sınava girer
Kaygı bulaşıcıdır. Denizli’de 6, 7 ve 8. sınıftan 658 öğrenci ve velisiyle 2023’te yayımlanan bir çalışmada her 4 öğrenciden 1’inin sınav kaygısı yüksek çıktı; velinin sınav kaygısı arttıkça çocuğunki de artıyordu. Toplam 503 öğrenci ve velisiyle yapılan başka bir çalışmada öğrencinin sınav kaygısını yordayanlar arasında velinin sınavla ilgili endişeleri vardı; gencin kendi katı inançları, hata yapma kaygısı ve anne babasından eleştiri algısı da kaygıyla birlikte artıyordu. Bu çalışmalar bir ilişkiyi gösterir; tek başına kaygının nedenini açıklamaz. Ama evde nelere dikkat etmemiz gerektiğini gösterir.

Muayenede ailelerden sık duyduğum cümleler aslında iyi niyetlidir:
- “Biz okuyamadık, sen oku.” Çocuk ailenin kurtarıcısı olur; sınav onun için yalnızca bir sınav olmaktan çıkar.
- “Aman kızım sakin ol, sakın kaydırma yapma.” Anne babanın kaygısı çocuğunkinden büyük olabilir ve ona geçer.
- “Sınıf birincisi 42 yapmış.” Kıyaslama, gencin kendi gelişimini görmesini engeller.
- “Bu yıl mutlaka kazanmalısın.” “-meli, -malı” ile kurulan her cümle, köpek balığını biraz daha büyütür.
Genç, ne söylediğimizden çok neyi gerçekten beklediğimizi hisseder. Beden dilimiz, ses tonumuz, deneme sonucunu açarken yüzümüzdeki ifade de bu mesajın parçasıdır.
“Kafana takma” neden işe yaramaz?
“Kafana takma” desteklemek için söylenir. Ama gence ulaşan mesaj çoğu zaman şudur: “Hissettiğin şey yersiz.” Duygusu küçümsenen genç, onu bir sonraki sefer anlatmaz. Kaygı ise anlatılmadığında küçülmez.

Hemen rahatlatmak, sürekli güvence vermek ya da sorunu gencin yerine çözmek de kısa süre işe yarar, sonra kaygıyı besleyebilir. Anne babaya bunun yerine “kabul + güven” cümlelerini öğreten bir program, 7–14 yaş arası kaygı bozukluğu olan çocuklarda, çocukla yapılan bilişsel davranışçı terapi kadar etkili bulundu. Bu cümleler iki parçadan oluşur: duyguyu kabul etmek ve gencin baş edebileceğine güvendiğini söylemek.
- “Kafana takma” yerine: “Bu sonuç canını sıktı. Zor bir dönemdesin, ama baş edebileceğini biliyorum.”
- “Sen zekisin, kesin yaparsın” yerine: “Sonuç ne olursa olsun, bu dönemde gösterdiğin çaba bana önemli.”
- “Neden bu kadar düşük?” yerine: “Hangi konularda ilerlediğini görüyorsun? Hangilerine birlikte bakalım?”
Evde neler yapılabilir?
Başarıya değil, gelişime odaklanın. Her deneme bir hüküm değil, çalışma planı için bir bilgidir. Geçen aya göre neyin ilerlediğini birlikte görün.

Kıyaslamayı bırakın. Kardeş, kuzen, sınıf birincisi, “günde 500 soru çözen” arkadaş… Gencin tek ölçüsü kendi dünkü hâli olsun.
Sınavı evin tek gündemi yapmayın. Gencin gündemini gerçekten değiştiren dinlenme anlarına yer açın: bir yürüyüş, bir dizi, sınav konuşulmayan bir akşam yemeği.
Uykuyu koruyun. Çocuk ve ergenlerde uyku süresi, uyku kalitesi ve gündüz uykululuğu okul başarısıyla ilişkili; etkisi küçük ama tutarlı. Sınavdan önceki gece geç saate kadar çalışmak yerine uyumak, öğrenilenin hatırlanmasına yardımcı olabilir.
Endişeleri kâğıda dökmesine fırsat verin. Lise öğrencileriyle yapılan bir çalışmada önemli bir sınavdan hemen önce 10 dakika sınavla ilgili kaygılarını yazan kaygılı öğrenciler, yazmayan kaygılı arkadaşlarından daha yüksek not aldı.
Sınav anını önceden konuşun. Gerginliğin çoğu zaman ilk dakikalarda en yüksek olması doğaldır; bunu bilmek bile rahatlatır. Takıldığı soruda kendine “Benden ne istiyor?” diye sormak ve soruyu atlayıp sonra dönmek, spikerin sesini kısar.
Fedakârlığınızı hatırlatmayın. “Senin için bu kadar masraf ettik” cümlesi sınava bir de borç ekler.
Kaybetmenin de hayatın parçası olduğunu gösterin. Sınavlar birer fırsattır ve telafisi vardır. Kendi sınav yolculuğunuzu, zorlandığınız yerleri de anlatabilirsiniz.
Sınav dönemi geçer. Kalıcı olan, o dönemde evde kurulan cümleler ve anne baba ile genç arasındaki bağdır. İyi, mükemmelden daha iyidir.
Ne zaman başvurmalı?
Kaygı gencin uykusunu, iştahını ya da günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa, çalışmasına rağmen sınavda bildiklerini hatırlayamıyorsa, sınavdan ya da okuldan kaçınmaya başladıysa, “Hiçbir şeyin anlamı yok” gibi umutsuz cümleler kuruyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanızı öneririm. Değerlendirmede sınav kaygısına eşlik edebilen dikkat eksikliği, öğrenme güçlüğü ya da depresyon gibi durumlara da bakarız; tedavi planını aileyle birlikte yaparız.

Hangi durumlarda başvurmak gerektiğini Ne zaman çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmalı? yazısında anlattım. Sınav kaygısında değerlendirme ve tedavi için Sınav kaygısı sayfasına ve Sınav kaygısı nasıl tedavi edilir? yazısına bakabilirsiniz.
Kaynaklar (7)listeyi açın
- Büber A, Başay Ö. How Does the Parental Test Anxiety Affect the Test Anxiety of the Student: A Cross-Sectional Study in Secondary Schools in Turkey. Turk J Child Adolesc Ment Health. 2023;30(1):80–88. doi:10.4274/tjcamh.galenos.2022.73644
- Baytemir K. Do parents have exam anxiety, too? The predictive role of irrational beliefs and perfectionism with parental exam anxiety in explaining students’ exam anxiety. Sch Psychol Int. 2023;44(3):257–278. doi:10.1177/01430343221122387
- von der Embse N, Jester D, Roy D, ve ark. Test anxiety effects, predictors, and correlates: A 30-year meta-analytic review. J Affect Disord. 2018;227:483–493. doi:10.1016/j.jad.2017.11.048
- Owens M, Stevenson J, Hadwin JA, Norgate R. Anxiety and depression in academic performance: An exploration of the mediating factors of worry and working memory. Sch Psychol Int. 2012;33(4):433–449. doi:10.1177/0143034311427433
- Lebowitz ER, Marin C, Martino A, ve ark. Parent-Based Treatment as Efficacious as Cognitive-Behavioral Therapy for Childhood Anxiety: A Randomized Noninferiority Study of Supportive Parenting for Anxious Childhood Emotions. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2020;59(3):362–372. doi:10.1016/j.jaac.2019.02.014
- Ramirez G, Beilock SL. Writing about testing worries boosts exam performance in the classroom. Science. 2011;331(6014):211–3. doi:10.1126/science.1199427
- Dewald JF, Meijer AM, Oort FJ, ve ark. The influence of sleep quality, sleep duration and sleepiness on school performance in children and adolescents: A meta-analytic review. Sleep Med Rev. 2010;14(3):179–89. doi:10.1016/j.smrv.2009.10.004
Son gözden geçirme: 22 Ekim 2026 · Uzm. Dr. Ahmet Şenses
Uzm. Dr. Ahmet ŞensesÇocuk ve Ergen Psikiyatristi, Aydın. Hakkımda
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Çocuğunuza özel değerlendirme için görüşme gerekir.
