Ana sayfa · Yazılar

Ebeveynler için

Çocuklarda kaygı bozuklukları: Normal kaygı ne zaman sorun olur?

Yazan: Uzm. Dr. Ahmet ŞensesSon gözden geçirme 20 Ekim 20265 kaynak5 dk okuma

Kısaca
  • Kaygı normal ve koruyucu bir duygudur; yaşa uygun olmayan yoğunlukta ve sürekliyse bozukluktan söz edilir.
  • Türkiye’de ilkokul çağında yaklaşık her 20 çocuktan 1’inde günlük yaşamı etkileyen bir kaygı bozukluğu saptanmıştır.
  • Tedavide ilk seçenek bilişsel davranışçı terapidir; anne babanın katılımı çok önemlidir.
Kaygı, evi koruyan bir yangın alarmı gibidir. Gerçek bir yangında hayat kurtarır. Kaygı bozukluğunda ise alarm, ekmek kızarırken de çalar; hem de en yüksek sesiyle.

Çocuklarda bu durum çoğu zaman sessiz seyreder. Sınıfı karıştırmayan, kurallara uyan, ödevini titizlikle yapan bir çocuğun içinde neler olduğu kolay fark edilmez. “Huyu böyle, biraz çekingen” denip geçilir. Oysa kaygı bozuklukları, çocukluk ve ergenlikte en sık görülen ruhsal sorunlar arasındadır ve tedavi edilebilir.

Korku ve kaygı: bizi koruyan alarm

Korku, şu anda var olan, somut bir tehlikeye verilen tepkidir: üzerimize koşan bir köpek, ani bir patlama. Beynin alarm sistemi bu tür uyaranlara o kadar hızlı tepki verir ki, çoğu zaman korktuğumuzu tepki verdikten sonra fark ederiz.

Kaygı ise henüz gerçekleşmemiş, belirsiz bir tehdide dair beklentidir: “Ya sınavda kötü not alırsam?”, “Ya annem beni almaya gelmezse?” Kaygıda tehdidin büyüklüğünü büyük ölçüde zihnimiz belirler.

Kaygılı çocuklar belirsiz durumları olumsuz yorumlamaya daha yatkındır. 2 düşünme biçimi öne çıkar: kötü bir şeyin olma olasılığını abartmak (“Annem 5 dakika geç kaldı, kesin başına bir şey geldi”) ve sonucunu felaketleştirmek (“Kötü not alırsam herkes benimle dalga geçer, bir daha toparlanamam”). Çocuk korktuğu durumdan kaçındıkça bu düşünceleri sınama fırsatı bulamaz ve alarm daha da hassaslaşır.

Mutfakta tost makinesinden ekmek fırlıyor, tavandaki duman alarmı yüksek sesle çalıyor; kız kulaklarını kapatmış. Korku: tehlike şu anda var. Kaygı: tehdit henüz yok, büyüklüğünü zihin belirler. Kaygı bozukluğunda alarm ekmek kızarırken de çalar.

Yaşa göre beklenen korkular

Bazı korkular gelişimin doğal bir parçasıdır ve zamanla azalır. Küçük yaştaki karanlık ve canavar korkuları çoğu zaman okul çağında geçer; okul çağında ve ergenlikte ise şu korkular sık görülür:

  • Okul çağı: yaralanma, hastalık, doğal afetler, okulda başarısızlık
  • Ergenlik: başkalarının ne düşündüğü, görünüş, arkadaşlar tarafından kabul görme

Ne zaman kaygı bozukluğundan söz edilir?

Şu 4 soru yol gösterir:

  • Kaygı, çocuğun yaşından beklenenden çok daha yoğun mu?
  • Haftalar, aylar boyunca sürüyor mu?
  • Okul, aile ya da arkadaş yaşamını etkiliyor mu?
  • Çocuk korktuğu durumlardan sürekli kaçınıyor mu?
Kız bir doğum günü kapısında annesinin koluna tutunmuş, yarı saklanıyor. Ne zaman bozukluktan söz edilir? Yol gösteren 4 soru: yaşından beklenenden çok daha yoğun mu, haftalar ve aylar boyunca sürüyor mu, okul, aile ya da arkadaşlığı etkiliyor mu, korktuğu durumlardan sürekli kaçıyor mu?

Örneğin 7 yaşındaki bir çocuğun annesinden ayrı kalamaması, bu yüzden arkadaşının doğum gününe gidememesi, okulda sürekli annesini düşünmesi ve “Ben yokken annemin başına bir şey gelecek” diye korkması ayrılık kaygısı bozukluğunu düşündürür.

Ne kadar yaygın?

Dünyada her 15 çocuk ve ergenden yaklaşık 1’inde bir kaygı bozukluğu var. Türkiye’de 2023’te yayımlanan ulusal bir çalışmada da ilkokul çağında yaklaşık her 20 çocuktan 1’inde günlük yaşamı etkileyen bir kaygı bozukluğu bulundu. Bu çocuklarda DEHB, takıntı, tik ve alt ıslatma gibi ek sorunlar da daha sık görülüyordu.

20 kişilik ızgarada 1 kişi vurgulu. Türkiye’de 2023 ulusal çalışmasında ilkokul çağında yaklaşık her 20 çocuktan 1’inde günlük yaşamı etkileyen bir kaygı bozukluğu bulundu; dünyada her 15 çocuk ve ergenden yaklaşık 1’inde.

Kaygı bozukluğu türleri

Sınıfta kız elini yarım kaldırmış, çekiniyor. Kaygı bozukluğu türleri: ayrılık kaygısı, özgül fobi, sosyal kaygı, yaygın kaygı, seçici konuşmazlık, panik bozukluk.
  • Ayrılık kaygısı bozukluğu: Bağlı olduğu kişilerden ayrılmaya karşı yaşa uygun olmayan yoğun kaygı.
  • Özgül fobi: Köpek, iğne, karanlık, asansör gibi belirli bir nesne ya da duruma karşı yoğun korku ve kaçınma.
  • Sosyal kaygı bozukluğu: Başkalarının önünde mahcup olma, olumsuz değerlendirilme korkusu; sınıfta söz almaktan, yeni arkadaş edinmekten kaçınma.
  • Yaygın kaygı bozukluğu: Okul, sağlık, aile, gelecek gibi pek çok konuda kontrol edilmesi zor, sürekli endişe.
  • Seçici konuşmazlık: Evde rahatça konuşan çocuğun okul gibi belirli ortamlarda konuşamaması.
  • Panik bozukluk: Ani başlayan çarpıntı, nefes darlığı ve kontrolü kaybetme korkusuyla giden ataklar; daha çok ergenlikte.

Obsesif kompulsif bozukluk ve travma sonrası stres bozukluğu kaygıyla yakından ilişkilidir; güncel sınıflamada ayrı başlıklarda yer alırlar.

Neden olur?

Kaygı bozukluklarında tek bir neden yoktur. Ailede kaygı bozukluğu olan çocuklarda risk daha yüksektir; bu, hem genetik yatkınlığı hem de aile içinde öğrenilen tepkileri yansıtır. Yeni insanlar ve ortamlar karşısında belirgin biçimde çekingen olan, araştırmacıların “davranışsal ketlenme” dediği mizaç da bir risk etkenidir. Zorlayıcı yaşantılar, aşırı koruyucu tutum ve kaçınmanın desteklenmesi kaygının sürmesine katkıda bulunabilir. Bu bir suçlama değil; fark edildiğinde değiştirilebilecek bir döngüdür.

Tedavi edilmezse ne olur?

Kaygı bozuklukları çoğu zaman kendiliğinden geçmez. Çocuğun yaşamını sessizce kısıtlar: daha az arkadaşlık, spor ya da sanat gibi etkinliklerden uzak durma, sınıfta kendini ifade edememe, sınavlarda bildiğinin altında kalma. Çocuklukta başlayan kaygı bozukluklarının ilerleyen yıllarda depresyon riskini artırdığı da gösterilmiştir.

Tedavi nasıl yapılır?

Amerikan Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Akademisi’nin 2020 kılavuzuna göre çocuk ve ergenlerde kaygı bozukluklarının tedavisinde bilişsel davranışçı terapi önerilir. Bu terapide çocuk kaygıyı ve bedenindeki belirtilerini tanımayı, düşünme hatalarını sorgulamayı ve korktuğu durumlara adım adım yaklaşmayı öğrenir. Anne babanın sürece katılması, evde kaçınmayı ve aşırı güvence vermeyi azaltması tedavinin önemli bir parçasıdır.

Parkta kız annesi arkasında, basamak taşlarında uzaktaki sakin köpeğe doğru bir adım atıyor. Kaçınma döngüsü: korkulan durum, alarm çalar, kaçınma, kısa rahatlama; bir dahaki sefere alarm daha erken çalar. Çıkış yolu adım adım yaklaşmaktır.

Kaygının orta ya da ağır olduğu durumlarda ilaç tedavisi de önerilebilir; terapi ve ilacın birlikte kullanımı bazı çocuklarda daha etkili olabilir. Hangi yolun uygun olduğuna ayrıntılı değerlendirmenin ardından aileyle birlikte karar verilir.

Ne zaman başvurmalı?

Kaygı çocuğun okuluna, uykusuna, arkadaşlıklarına ya da aile yaşamına belirgin biçimde etki ediyorsa, kaçınılan durumların sayısı artıyorsa ya da haftalardır azalmıyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanızı öneririm. Evde nasıl yaklaşabileceğinize dair öneriler ve tedavi yaklaşımı hakkında daha fazla bilgi için Kaygı bozuklukları sayfasına bakabilirsiniz.

Anne okul kapısında kızının elini tutuyor. Okul, uyku ya da arkadaşlık belirgin etkileniyorsa, kaçındığı durumların sayısı artıyorsa ya da kaygı haftalardır azalmıyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurun.

Hangi işaretlere dikkat etmeniz gerektiğini Ne zaman çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmalı? yazısında anlattım.

Kaynaklar (5)listeyi açın
  1. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), Kaygı bozuklukları. Washington, DC: American Psychiatric Association; 2022.
  2. Walter HJ, Bukstein OG, Abright AR, ve ark. Clinical Practice Guideline for the Assessment and Treatment of Children and Adolescents With Anxiety Disorders. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2020;59(10):1107–1124. doi:10.1016/j.jaac.2020.05.005
  3. Beesdo K, Knappe S, Pine DS. Anxiety and anxiety disorders in children and adolescents: developmental issues and implications for DSM-V. Psychiatr Clin North Am. 2009;32(3):483–524. doi:10.1016/j.psc.2009.06.002
  4. Polanczyk GV, Salum GA, Sugaya LS, ve ark. Annual research review: A meta-analysis of the worldwide prevalence of mental disorders in children and adolescents. J Child Psychol Psychiatry. 2015;56(3):345–65. doi:10.1111/jcpp.12381
  5. Mutluer T, Gorker I, Akdemir D, ve ark. Prevalence, comorbidities and mediators of childhood anxiety disorders in urban Turkey: a national representative epidemiological study. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol. 2023;58(6):919–929. doi:10.1007/s00127-022-02396-7

Son gözden geçirme: 20 Ekim 2026 · Uzm. Dr. Ahmet Şenses

Uzm. Dr. Ahmet ŞensesÇocuk ve Ergen Psikiyatristi, Aydın. Hakkımda

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Çocuğunuza özel değerlendirme için görüşme gerekir.

İletişim

Bilgi almak için

Muayene saatleri: hafta içi 10.00–17.00 (son hasta kabulü 16.00), cumartesi 10.00–13.00. Değerlendirme süreci hakkında bilgi almak için telefonla ya da WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz.