“Ödevin bitti mi?” “Bitti anne.” Akşam veli grubuna öğretmenin mesajı düşer: “Bugün 4 öğrenci ödev getirmedi.” Defter açılır, sayfa boştur.
Bu sahne pek çok evde yaşanıyor. Önce şunu söyleyeyim: yalan, çoğu zaman bir korkunun ya da utancın dışa vurumudur.


Çocuğum neden yalan söylüyor?
Okul çağındaki çocuk, yalanın işe yarayıp yaramadığını tartar. En sık nedenler şunlardır:
- Cezadan kaçmak: “Söylersem tablet gider.”
- Hayal kırıklığı yaratmamak: “Babam deneme sonucunu görünce üzülür.”
- Kabul görmek: Arkadaş grubunda olduğundan güçlü görünmek.
- Utanç: Hatayı söylemek, hatanın kendisinden daha ağır gelir.

Yalan çoğu zaman tek seferde bitmez. İlk yalanı korumak için ikincisi gelir. “Ödev bitti” diyen çocuk, ertesi gün “Defteri okulda unuttum” der.
Ergenlikte iş biraz değişir. Genç, kendi alanını korumak için de saklayabilir. Bu dönemde yakalamaya çalışmaktan çok, konuşmanın dili belirleyici olur.
Ceza yalanı azaltır mı?
Kanada’da 4-8 yaş arası 372 çocukla bir deney yapıldı. Çocuklar küçük bir kuralı çiğnedikten sonra soruldu. Sonuçlar şöyleydi:
- “Doğruyu söylersen sevinirim” denince doğruyu söyleyenler arttı.
- “Doğruyu söylersen kendinle gurur duyarsın” çağrısı, yalnız ceza beklentisi olmadığında işe yaradı.
- Yaş büyüdükçe çocuklar yalanı daha sık sürdürdü.

Bu çalışma küçük yaşlarla ve tek bir deney ortamında yapıldı. Okul çağının tamamı için tek başına yeterli değil.
Ama yönü muayenede gördüklerimle uyumlu: ceza beklentisi, doğruyu söylemeyi zorlaştırabilir.
Bu, kural koymayın demek değil. Kural kalır. Değişen, doğruyu söyleyen çocuğa nasıl karşılık verdiğimizdir.
Evde ne yapabilirsiniz?

- Soruyu değiştirin. “Yalan söyledin mi?” yerine “Ne olduğunu anlat” deyin. Bildiğiniz bir şeyi sorup çocuğu tuzağa düşürmeyin.
- Doğruyu ayrıca takdir edin. “Söylemesi zordu, söyledin. Bunu önemsiyorum.” Ardından sorunu birlikte çözün.
- Sonuç küçük ve ilgili olsun. Ödev yapılmadıysa akşam önce ödev yapılır. Bir hafta boyunca her şeyi yasaklamak yalanı derinleştirebilir.
- Kendi küçük yalanlarımıza dikkat. “Telefona çık, babam evde yok de” cümlesini çocuk da duyar.
- Etiket yok. “Sen yalancısın” sözü çocuğa yeni bir kimlik verir.
- Sakin anı seçin. Konuşmayı öfke geçtikten sonra yapın. Karne günü kapı önünde değil, akşam yemekten sonra.
Aile programları üzerine 154 araştırmayı birleştiren bir incelemede 2 teknik öne çıktı: övgü ve şiddetsiz, tutarlı sonuçlar.
Bu teknikleri öğreten programlarda etki daha belirgindi.
Bu analiz yalanı ayrıca ölçmedi. Yalanda da aynı 2 adımı öneririm: doğruyu fark edip övmek, hataya ölçülü bir sonuç bağlamak.
Yalan ne zaman sorun olur?
Ara sıra söylenen kaçamak yalanlar çocukluğun parçasıdır. Şu durumlarda ise daha dikkatli bakarım:
- Neredeyse her gün, her konuda yalan söylüyorsa.
- Yalanla birlikte para ya da eşya alma, okul kırma, evden kaçma varsa.
- Başkalarına zarar vermek için yalan söylüyorsa.

Bu tablo bazen dikkat sorunu, kaygı ya da davranım sorunu (kuralları tekrar tekrar çiğneme) ile birlikte görülebilir.
Altında ne olduğunu aileyle ve gerekirse öğretmenle birlikte ayırırız. Bazen yalan, asıl sorunun kapısıdır.
Ne zaman başvurmalı?

- Evde izleyin: Ara sıra, cezadan kaçmak için söylenen yalanlar.
- Bir uzmanla konuşun: Her gün, her konuda yalan; okul ve aile ilişkisi bozuluyorsa.
- Beklemeden başvurun: Yalanla birlikte çalma, kaçma ya da saldırganlık varsa; çocuk kendine zarar vermekten söz ediyorsa aynı gün başvurun. Acil durumda 112’yi arayın ya da acil servise gidin.
Hangi belirtilerin başvuru için yeterli olduğunu Ne zaman çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmalı? yazısında anlattım. Bilgi almak için bize yazabilirsiniz.
Sık sorulan sorular

Çocuğum çok sinirli, ne yapmalıyım?
Önce sakinleşme
Öfke nöbeti anında konuşmak işe yaramaz; önce sakinleşme, sonra konuşma. Sinirlilik yorgunluk, açlık, ekran, uyku eksikliği, DEHB, kaygı ya da depresyonun işareti olabilir. Neredeyse her gün ve 6 aydan uzun sürüyorsa değerlendirme gerekir.

İnatçı çocukla nasıl baş edilir?
Seçenek sun, hemen öv
İnat çoğu çocukta bağımsızlık isteğinin parçasıdır. Seçenek sunmak, kuralı önceden ve kısa söylemek, uyduğunda hemen övmek ve tartışmadan önceden belirlenmiş sonucu uygulamak inatlaşmayı azaltır. Her isteğe karşı çıkıyorsa ve 6 aydan uzun sürüyorsa değerlendirme gerekir.
Kaynaklar (3)listeyi açın
- Talwar V, Arruda C, Yachison S. The effects of punishment and appeals for honesty on children's truth-telling behavior. J Exp Child Psychol. 2015;130:209–17. doi:10.1016/j.jecp.2014.09.011
- Leijten P, Gardner F, Melendez-Torres GJ, ve ark. Meta-Analyses: Key Parenting Program Components for Disruptive Child Behavior. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2019;58(2):180–190. doi:10.1016/j.jaac.2018.07.900
- American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), Yıkıcı, dürtü kontrol ve davranım bozuklukları. Washington, DC: American Psychiatric Association; 2022.
Son gözden geçirme: 17 Kasım 2026 · Uzm. Dr. Ahmet Şenses
Uzm. Dr. Ahmet ŞensesÇocuk ve Ergen Psikiyatristi, Aydın. Hakkımda
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Çocuğunuza özel değerlendirme için görüşme gerekir.
