Ana sayfa · Yazılar

Ebeveynler için

DEHB’nin nedenleri: Genetik, beyin gelişimi ve ekranın rolü

Yazan: Uzm. Dr. Ahmet ŞensesSon gözden geçirme 19 Ekim 20268 kaynak6 dk okuma

Kısaca
  • DEHB’nin en güçlü belirleyicisi kalıtımdır; payı boy uzunluğununkine yakındır.
  • Anne babalık tutumları, şeker ya da ekran DEHB’yi oluşturmaz; ama gidişatı etkileyebilir.
  • Çoğu çocukta tek bir neden yoktur; genler ve erken dönem etkenleri birlikte rol oynar.
DEHB’nin nedeni anne babalık değildir · 1 dk 2 sn · Dr. Şenses anlatıyor
“Biz mi yanlış bir şey yaptık?”

Tanıyı konuştuğumuz görüşmenin sonunda pek çok anne babanın sorduğu soru bu. Bu soruyu duyduğumda önce şunu söylerim: DEHB’yi anne babalık tutumları oluşturmaz. Ardından asıl soruya geçeriz: Peki ne oluşturur?

Bu yazıda bugün bildiklerimizi anlatıyorum: genlerin payını, beynin gelişimini, gebelik ve doğumun etkisini ve şeker, ekran ve anne babalık tutumları hakkında sık duyulan yanlışları.

Ne görüyoruz?

Bu konuda aileler çoğu zaman iki ucun arasında kalır. Bir yanda kendini suçlayan anne baba vardır. Diğer yanda “İstese yapar” diyen çevre. İkisinin ortak noktası, DEHB’yi bir irade ya da yetiştirme meselesi olarak görmektir.

Oğlan ödev masasında, başını eline dayamış pencereye bakıyor; yerde kendi yaptığı uzun bir blok kulesi duruyor. İlgi çekici, hemen ödül veren işte dikkat kendiliğinden toplanır; sıkıcı ve ödülü uzak işte çaba ister. Bu bir irade sorunu değil.

Bu düşünceyi besleyen bir gözlem var: Çocuk sevdiği oyunda saatlerce oturabiliyor, ama ödeve gelince 5 dakika duramıyor. İlgi çekici ve hemen ödül veren işler dikkati kendiliğinden toplar. Sıkıcı ve ödülü uzakta olan işlerde ise dikkati beynin kendisinin yönetmesi gerekir. DEHB’de zorlanılan tam olarak budur. Yani çoğu zaman mesele istememek değil, yapmakta zorlanmaktır.

Bilim ne diyor?

Genler: en güçlü belirleyici

İkiz ve aile çalışmalarına göre DEHB’nin kalıtım payı yaklaşık yüzde 70–80’dir. Bu, boy uzunluğunun kalıtımına yakın bir orandır.

Baba kapı pervazında oğlunun boyunu ölçüyor. DEHB’nin kalıtım payı yaklaşık yüzde 70–80, boy uzunluğuna yakın. Tek bir DEHB geni yok. Boy gibi: genler büyük ölçüde belirler, beslenme de etkiler.

Boy uzunluğu iyi bir benzetme: Uzun boylu anne babanın çocuğu çoğu zaman uzun olur; ama beslenme de boyu etkiler. DEHB’de de genler zemini hazırlar, çevre gidişatı etkiler.

Tek bir “DEHB geni” yoktur. Her biri küçük etki gösteren çok sayıda gen birlikte rol oynar. Bu yüzden değerlendirmede anne babanın çocukluğunu da sorarım; “Ben de okulda böyleydim” cümlesini sık duyarım. Genetik testler bugün DEHB tanısı için kullanılmıyor.

Beyin: aynı yol, farklı tempo

Beyin görüntüleme çalışmaları önemli bir şey gösterdi: Dikkati ve dürtü kontrolünü yöneten bölgeler, özellikle beynin ön bölgesi, DEHB’li çocuklarda aynı sırayla ama ortalama 2–3 yıl geç olgunlaşıyor. Bu yüzden çocuk çoğu zaman yaşından küçük davranır.

Aynı rayda giden 2 kâğıt tren; biri istasyona daha yakın. Dikkat ve dürtü kontrolü yapan bölgeler DEHB’de aynı sırayla ama ortalama 2–3 yıl geç olgunlaşır. Tek bir MR ya da EEG tanı koydurmaz.

Bu bulgular grup ortalamalarına dayanır. Tek bir çocuğun MR’ı ya da EEG’si DEHB tanısı koydurmaz.

Gebelik ve doğum

Çok erken doğan ya da çok düşük doğum ağırlığıyla doğan bebeklerde DEHB daha sık görülür: yaklaşık 2 ile 4 kat; ne kadar erken doğduysa o kadar. Erken yaşta kurşun gibi zararlı maddelere maruz kalmak da DEHB belirtileriyle küçük bir ilişki gösteriyor.

Yan yana 2 ızgara. İngiltere ve İrlanda’da 26. haftadan önce doğan 219 çocuk ve 152 sınıf arkadaşı 11 yaşında değerlendirildi: çok erken doğanların 100’de 12’sinde, zamanında doğanların 100’de 3’ünde DEHB. Bu bir ilişki, neden-sonuç değil. Kaynak: Johnson ve ark. 2010.

Gebelikte sigara ise uzun süre doğrudan bir neden olarak görüldü. Kardeşleri karşılaştıran geniş bir çalışma, bu ilişkinin büyük ölçüde ailedeki ortak yatkınlıktan kaynaklandığını gösterdi. Bu, sigaranın zararsız olduğu anlamına gelmez; bebeğe başka yönlerden zarar verir.

Şeker

“Şekeri yiyince yerinde duramıyor” gözlemi çok yaygındır. Ancak kontrollü çalışmalar, şekerin DEHB’ye yol açmadığını gösteriyor.

Ekran

Ekranın DEHB’ye neden olduğu kanıtlanmadı. Ama “hiçbir ilişkisi yok” demek de doğru değil. 2 yıl izlenen 2.587 ergende, dijital medyayı sık kullananlarda sonradan DEHB belirtileri biraz daha sık görüldü. İlişki küçüktü ve neden-sonuç ilişkisi gösterilemedi.

Ters yönde bir etki de var: DEHB’li çocuk hızlı ve hemen ödül veren uyaranlara daha çok çekilir, bu yüzden ekranda daha uzun kalır. Kısacası ekran DEHB’yi yaratmaz; ama DEHB belirtileri olan bir çocuk için ekrana sınır koymak ayrıca önemlidir.

Anne babalık tutumları

Anne babalık tutumları DEHB’yi oluşturmaz. Ancak ilişki iki yönlüdür. Çocuğun doğuştan gelen atak mizacı anne babayı yorar ve tepkiler sertleşebilir. Sert tutum da belirtileri artırabilir. Böylece bir kısır döngü oluşabilir.

İyi haber şu: Bu döngü kırılabilir. Ebeveyn eğitiminin, sert tutumları ve çocuğun davranış sorunlarını azalttığı araştırmalarla gösterilmiştir.

Riski artıranlar: genler (kalıtım payı yaklaşık yüzde 70–80), beyin gelişimi (2–3 yıl geç olgunlaşma), çok erken doğum (risk yaklaşık 2–4 kat). DEHB’yi oluşturmaz: anne babalık tutumları, şeker, ekran; ama gidişatı etkileyebilirler, ekranla küçük bir ilişki var. Ebeveyn eğitimi sert tutum döngüsünü kırabilir.

Bu bilgiler aileye ne kazandırır?

İlk kazanç, suçluluk duygusundan kurtulmaktır. DEHB bir irade ya da anne babalık sorunu değildir. Çocuk inat ettiği için değil, zorlandığı için böyle davranır. Bunu bilen anne baba, enerjisini kendini suçlamaya değil, çocuğuna yardım etmeye ayırır.

Baba ve oğlu kanepede birlikte kitap okuyor. Bu bilgi aileye suçluluktan kurtulmayı, aileyi bütün olarak görmeyi ve kural, uyku, ekran sınırı ile sıcak ilişkiyi doğru kullanmayı kazandırır.

İkinci kazanç, aileye bütün olarak bakmaktır. Kalıtım güçlü olduğu için DEHB kardeşlerde ve bazen anne babanın kendisinde de görülebilir. Anne babanın kendi zorluklarını fark etmesi, çocuğunu anlamasını da kolaylaştırır.

Üçüncü kazanç, çevrenin gücünü doğru yerde kullanmaktır. Tutarlı kurallar, düzenli uyku, ekrana konan sınırlar ve sıcak bir ilişki DEHB’yi ortadan kaldırmaz. Ama gidişatı belirgin biçimde iyileştirir ve eşlik edebilecek kaygı, öfke ve özgüven sorunlarını önlemeye yardım eder.

Tedavi her çocuk için ayrı planlanır. Ailenin ve öğretmenin bilgilendirilmesi, ebeveyn eğitimi, okulla iş birliği ve gerektiğinde ilaç tedavisi birlikte değerlendirilir.

Ne zaman başvurmalı?

Dikkat dağınıklığı, hareketlilik ya da dürtüsellik en az 6 aydır sürüyorsa, hem evde hem okulda görülüyorsa ve çocuğun okulunu, aile yaşamını ya da arkadaşlıklarını zorluyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanızı öneririm. Ailede DEHB öyküsü varsa bu işaretlere daha erken bakmak yararlıdır.

Baba ve oğlu masada yan yana çalışıyor. Belirtiler en az 6 aydır sürüyorsa, hem evde hem okulda görülüyorsa, okulu, aile yaşamını ya da arkadaşlıkları zorluyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurun.

Hangi işaretlere dikkat etmeniz gerektiğini Ne zaman çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmalı? yazısında anlattım.

Değerlendirme bir etiket koymak için değil, çocuğun neye ihtiyacı olduğunu anlamak için yapılır.

DEHB’nin belirtileri, tanı süreci ve tedavi seçenekleri hakkında daha fazla bilgiyi ve kısa videolarla anlattığım “DEHB hakkında yanlış bilinenler” serisini DEHB sayfasında bulabilirsiniz.

Kaynaklar (8)listeyi açın
  1. Faraone SV, Banaschewski T, Coghill D, ve ark. The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorder. Neurosci Biobehav Rev. 2021;128:789–818. doi:10.1016/j.neubiorev.2021.01.022
  2. Faraone SV, Larsson H. Genetics of attention deficit hyperactivity disorder. Mol Psychiatry. 2019;24(4):562–575. doi:10.1038/s41380-018-0070-0
  3. Shaw P, Eckstrand K, Sharp W, ve ark. Attention-deficit/hyperactivity disorder is characterized by a delay in cortical maturation. Proc Natl Acad Sci U S A. 2007;104(49):19649–54. doi:10.1073/pnas.0707741104
  4. Franz AP, Bolat GU, Bolat H, ve ark. Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder and Very Preterm/Very Low Birth Weight: A Meta-analysis. Pediatrics. 2018;141(1):e20171645. doi:10.1542/peds.2017-1645
  5. Skoglund C, Chen Q, D'Onofrio BM, ve ark. Familial confounding of the association between maternal smoking during pregnancy and ADHD in offspring. J Child Psychol Psychiatry. 2014;55(1):61–8. doi:10.1111/jcpp.12124
  6. Wolraich ML, Wilson DB, White JW. The effect of sugar on behavior or cognition in children. A meta-analysis. JAMA. 1995;274(20):1617–21. doi:10.1001/jama.1995.03530200053037
  7. Ra CK, Cho J, Stone MD, ve ark. Association of Digital Media Use With Subsequent Symptoms of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder Among Adolescents. JAMA. 2018;320(3):255–263. doi:10.1001/jama.2018.8931
  8. Harold GT, Leve LD, Barrett D, ve ark. Biological and rearing mother influences on child ADHD symptoms: revisiting the developmental interface between nature and nurture. J Child Psychol Psychiatry. 2013;54(10):1038–46. doi:10.1111/jcpp.12100

Son gözden geçirme: 19 Ekim 2026 · Uzm. Dr. Ahmet Şenses

Uzm. Dr. Ahmet ŞensesÇocuk ve Ergen Psikiyatristi, Aydın. Hakkımda

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Çocuğunuza özel değerlendirme için görüşme gerekir.

İletişim

Bilgi almak için

Muayene saatleri: hafta içi 10.00–17.00 (son hasta kabulü 16.00), cumartesi 10.00–13.00. Değerlendirme süreci hakkında bilgi almak için telefonla ya da WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz.