Ana sayfa · Yazılar

Ebeveynler için

Ergenlik döneminde iletişim: Ebeveynler için öneriler

Yazan: Uzm. Dr. Ahmet ŞensesSon gözden geçirme 20 Ekim 20265 kaynak5 dk okuma

Kısaca
  • Ergen beyninde duygu ve ödül sistemi erken, kendini frenleme sistemi geç olgunlaşır.
  • Anne babanın gence dair bildiklerinin çoğu gizli takipten değil, gencin kendi anlattıklarından gelir.
  • Sıcaklık, net sınırlar ve söz hakkı tanımak iletişimi açar; bağırmak, aşağılamak ve kıyaslamak kapatır.
Dün her şeyi anlatan çocuk, bugün odasının kapısını kapatıyor.

Pek çok anne baba ergenliği böyle tarif eder. Sorulara “iyi”, “bilmem”, “boş ver” diye cevap veren, eskiden uyumlu olan ama artık her kurala itiraz eden bir genç. Bu değişim hem gence hem aileye zor gelir. İyi haber şu: Ergenlikte iletişimi kolaylaştıran tutumlar araştırmalarla oldukça iyi biliniyor.

Ergen beyninde neler oluyor?

Ergen beyni, gaz pedalı erken, freni geç takılmış bir arabaya benzer. Duygulardan ve ödül arayışından sorumlu sistemler ergenliğin başında hızla olgunlaşır. Planlamayı, sonuçları önceden görmeyi ve dürtüleri frenlemeyi yöneten ön beyin ise olgunlaşmasını 20’li yaşlara kadar sürdürür.

Kâğıttan iki araba pedalı: gaz pedalı kesilmiş, hazır ve parlıyor; fren pedalı ise kâğıtta yalnız kurşun kalem çizgisi, yanında makas. Gaz erken: duygu ve ödül sistemi ergenliğin başında hızla olgunlaşır. Fren geç: planlama ve frenleme yapan ön beyin 20’li yaşlara kadar olgunlaşır. Arkadaşların yanında gaz daha da artar.

Bu dengesizlik, ergenlerin neden daha yoğun duygular yaşadığını, neden yeniliğe ve heyecana daha çok yöneldiğini açıklar. Arkadaşların yanında bu eğilim daha da artar: Aynı genç, yalnızken vermeyeceği riskli bir kararı arkadaşlarının yanında verebilir. Bu bilgi davranışı mazur göstermek için değil, beklentileri gerçekçi tutmak ve fren görevini bir süre daha birlikte üstlenmek için önemlidir.

İletişimi açan tutumlar

Saygı duyun. Ergenlere, değeri olan ve büyümekte olan insanlar olarak bakmak gerekir. Bir davranışını sorunlu bulduğunuzda önce arkasındaki düşünceyi ve duyguyu anlamaya çalışın. Anlamadan yapılan müdahaleler “Beni anlamıyorsunuz” tepkisine ya da suskunluğa yol açar.

Sıcaklık ile sınırı birlikte tutun. 1.400’den fazla çalışmayı birleştiren bir analiz, sıcak ilgi, net kurallar ve gence söz hakkı tanımanın davranış sorunlarını azalttığını gösteriyor. Sert kontrol ile gencin kendini suçlu hissetmesine ya da sevginin geri çekileceği korkusuna dayanan kontrol ise sorunları artırıyor. Kuralları gençle konuşarak koymak, uyma olasılığını artırır.

Hata yapmasına alan açın. Ergenliğin doğasında deneme ve hata vardır. Korkuyla her şeyi kontrol etmeye çalışmak kısa vadede işe yarıyor gibi görünse de gencin deneyim kazanma fırsatını elinden alır. Güvenliği tehdit eden durumlarda sınır koymak ayrı bir şeydir; ama küçük hataları büyütmemek gerekir.

Küçük konuları savaş alanına çevirmeyin. Farklı müzikler, sıra dışı saç kesimleri, sizin beğenmediğiniz kıyafetler çoğu zaman kimlik arayışının geçici parçalarıdır. Kendinize şunu sorun: “Bu konu sağlığı ve güvenliği mi ilgilendiriyor, yoksa benim zevkimi mi?”

Kişiliği değil davranışı konuşun. “Tembelsin” demek kişiliği hedef alır ve direnç doğurur. “Bu hafta matematiğe hiç bakmadığını gördüm, sınava kadar nasıl bir plan yapalım?” demek ise sorunu çözülebilir bir davranışa dönüştürür. Bağırmak ve aşağılamak ise kısır döngüye dönebilir: 976 aileyi izleyen bir çalışmada, sert sözlü disipline maruz kalan gençlerde bir yıl sonra davranış sorunları ve depresif belirtiler daha fazlaydı. İlişki iki yönlüydü; gencin davranış sorunları da anne babanın sert sözlerini artırıyordu. Anne babanın genel olarak sevecen olması bu ilişkiyi ortadan kaldırmadı.

Kıyaslamayın. Kardeşlerle, kuzenlerle ya da arkadaşlarla karşılaştırmak, gencin kendi güçlü yanlarını görmesini zorlaştırır ve kıyaslandığı kişiye karşı olumsuz duygular besler.

Koşulsuz sevgiyi açıkça söyleyin. Davranışını onaylamasanız da onu sevdiğinizi ve zor anlarında yanında olacağınızı hissettirin. Zor durumda ailesine dönebileceğini bilen genç, tehlikeli anlarda yardım istemeye daha yatkındır.

Baba ve ergen oğlu mutfakta birlikte yemek yapıyor; oğul anlatıyor, baba dinliyor. İletişimi açar: önce dinlemek, davranışı konuşmak, kuralları birlikte koymak, koşulsuz sevgiyi söylemek. Kapatır: kıyaslamak, “tembelsin” gibi etiketler, bağırmak ve aşağılamak, her konuyu tartışmaya çevirmek.

Mahremiyet ve güven

Pek çok anne baba, gencini korumanın yolunun onu yakından izlemek olduğunu düşünür. 703 genç ve ailesiyle yapılan bir çalışma ilginç bir şey gösterdi: Anne babaların gençleri hakkında bildiklerinin büyük kısmı, kendi takiplerinden değil gencin kendiliğinden anlattıklarından geliyordu. Riskli davranışlarla en güçlü ilişkili olan da gencin anlatma isteğiydi.

Ergen odasında yatağında oturmuş anlatıyor; babası açık kapının eşiğinde dinliyor. İsveç’te 14 yaşında 703 genç ve anne babasıyla tek seferlik anket: anne babaların bildiklerinin büyük kısmı gencin kendiliğinden anlattıklarından geliyordu; soru sormak ve kontrol daha az katkı yapıyordu. Kaynak: Stattin ve Kerr 2000.

İzinsiz telefon karıştırmak, odaya habersiz girmek ya da mesajları gizlice okumak bu isteği azaltabilir; gencin daha gizli davranmasına ve yalan söylemesine yol açabilir. Güvenlik kaygınız varsa bunu açıkça konuşmak ve kuralları birlikte belirlemek çok daha etkilidir. Gencin anlattıklarına sakin tepki vermek, bir dahaki sefere yine anlatmasını sağlar. Ergenin odasının kapısı en iyi içeriden açılır.

“Ergenliktir” deyip geçmemek gereken işaretler

Duygu dalgalanmaları ergenliğin parçasıdır. Ancak şu durumlar ayrıca değerlendirilmelidir:

Ergen odasında yatağında yalnız, başı eğik oturuyor; yanındaki yemeğe dokunulmamış. Ayrıca değerlendirilmesi gereken işaretler: 2 haftadan uzun mutsuzluk, belirgin uzaklaşma, uyku ve iştah değişikliği, okuldan kopma, madde kullanımı ya da riskli davranış. Kendine zarar ya da ölümden söz ediyorsa beklemeyin: 112.
  • 2 haftadan uzun süren mutsuzluk ya da keyif alamama
  • Aileden ve arkadaşlardan belirgin biçimde uzaklaşma
  • Uyku ve iştahta belirgin değişiklik, okuldan kopma
  • Madde kullanımı ya da tekrarlayan riskli davranışlar
  • Kendine zarar verme ya da ölümden söz etme

Son madde için beklemeyin; 112’yi arayın. Diğer durumlarda bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanızı öneririm. Ayrıntılar için Çocuk ve ergenlerde depresyon sayfasına bakabilirsiniz.

Hangi işaretlere dikkat etmeniz gerektiğini Ne zaman çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmalı? yazısında anlattım.

Ergenlik döneminde ailenin de desteğe ihtiyacı olabilir. Ebeveyn danışmanlığı hakkında bilgi için Ebeveyn danışmanlığı sayfasına bakabilirsiniz.

Kaynaklar (5)listeyi açın
  1. Casey BJ, Jones RM, Hare TA. The adolescent brain. Ann N Y Acad Sci. 2008;1124:111–26. doi:10.1196/annals.1440.010
  2. Steinberg L. A Social Neuroscience Perspective on Adolescent Risk-Taking. Dev Rev. 2008;28(1):78–106. doi:10.1016/j.dr.2007.08.002
  3. Stattin H, Kerr M. Parental monitoring: a reinterpretation. Child Dev. 2000;71(4):1072–85. doi:10.1111/1467-8624.00210
  4. Wang MT, Kenny S. Longitudinal links between fathers' and mothers' harsh verbal discipline and adolescents' conduct problems and depressive symptoms. Child Dev. 2014;85(3):908–923. doi:10.1111/cdev.12143
  5. Pinquart M. Associations of parenting dimensions and styles with externalizing problems of children and adolescents: An updated meta-analysis. Dev Psychol. 2017;53(5):873–932. doi:10.1037/dev0000295

Son gözden geçirme: 20 Ekim 2026 · Uzm. Dr. Ahmet Şenses

Uzm. Dr. Ahmet ŞensesÇocuk ve Ergen Psikiyatristi, Aydın. Hakkımda

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Çocuğunuza özel değerlendirme için görüşme gerekir.

İletişim

Bilgi almak için

Muayene saatleri: hafta içi 10.00–17.00 (son hasta kabulü 16.00), cumartesi 10.00–13.00. Değerlendirme süreci hakkında bilgi almak için telefonla ya da WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz.