Ana sayfa · Yazılar

Ebeveynler için

Hiperaktif çocuk nasıl sakinleştirilir? Evde nasıl davranılır?

Yazan: Uzm. Dr. Ahmet ŞensesSon gözden geçirme 19 Kasım 20265 kaynak5 dk okuma

Kısaca
  • Kanıtı en çok olan yöntemler, aile eğitimi programlarında öğretilen yöntemlerdir.
  • Kısa ve tek komut verin, kuralı önceden söyleyin, istenen davranışı hemen övün, harekete yer açın. Düzenli, tempolu ve düşünmeyi gerektiren spor (top oyunları gibi) dikkat ve frenleme becerisine de iyi gelir.
  • Bağırmak ve uzun nasihat çatışmayı artırır; sakin ve tutarlı olmak daha çok işe yarar.
Kâğıt kesme çizim: Hiperaktif çocuk nasıl sakinleştirilir? Evde nasıl davranılır?

“Ayakkabını giy, çantanı al, montunu unutma. Servis geldi!”

“Hangi ayakkabıyı?”

Saat 7.40. Anne aynı cümleyi üçüncü kez söylüyor. Sesi yükseliyor. Oğlu ise koltuğun üstünde zıplıyor.

Bu sahne pek çok evde her sabah yaşanıyor. İyi haber şu: Bu döngüyü değiştiren, öğrenilebilir yöntemler var.
Sabah 7.40, evin girişinde anne elinde okul çantası ve ayakkabılarla bekliyor; yeşil kazaklı oğlu koltuğun üstünde zıplıyor. Bu döngü değiştirilebilir. Bunu demek yerine: “Ayakkabını giy, çantanı al, montunu unutma!” (uzun liste, yükselen ses). Şunu deneyin: göz göze gelip “Ayakkabını giy.”, bitince sıradaki. Sakin ve tutarlı olmak daha çok işe yarar.
Hiperaktif çocuk nasıl sakinleştirilir? Evde nasıl davranılır? Kısa cevap: Kısa komut, hemen övgü. Öneriler: Tek komut, Somut övgü, Harekete kanal. Ne zaman başvurmalı: Gerginlik azalıyor; Her gün kavga; Zarar verme.

Hiperaktif çocuk neden “sakin ol” deyince sakinleşmiyor?

Hiperaktivite, yani aşırı hareketlilik, çoğu zaman dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) bir parçasıdır.

Çocuk inat ettiği için değil, kendini durdurmakta zorlandığı için hareket eder. Ben bunu bir araba yolculuğuna benzetiyorum:

  • Harita elinde: Çocuk ne yapması gerektiğini bilir.
  • Fren geç tutuyor: Kendini durdurma becerisi, istediği anda devreye girmez.
  • İkinci pedal sizsiniz: Anne babanın dışarıdan desteği frene yardım eder.
Kâğıttan küçük bir arabada oğlan direksiyonda, kucağında katlanmış harita; anne yanındaki koltukta, yolu izliyor; ikinci pedal o. Haritası elinde, fren geç tutuyor: harita elinde (ne yapacağını bilir), fren geç tutuyor (durmak istediği anda zor), ikinci pedal sizsiniz (dışarıdan destek). İnat değil, durmakta zorlanma.

Bu yüzden “Sakin ol!” demek çoğu zaman yetmez. Çocuk sakin olmayı bilir; o anda frene basamaz. Evde amacımız frene destek olmaktır.

Hiperaktif çocuk nasıl sakinleştirilir?

32 araştırmayı birleştiren bir derlemede aile eğitimi, anne babanın tutumunu ve evdeki karşı gelmeyi iyileştirdi. Daha yeni derlemeler dikkat ve hareketlilikte de küçük-orta bir iyileşme buluyor.

Aile eğitimi programlarında öne çıkan 4 parça: önce kural, tek ve kısa komut, anında övgü, sakin ve kısa sonuç. Halat çekme: siz çektikçe o da çeker. İpi gevşetmek çoğu zaman sizin adımınızla başlar. Bu yöntemler DEHB’yi ortadan kaldırmaz, evdeki yükü azaltır.

Dışarıdan bakan tarafsız kişiler de bu düzelmeyi gördü.

Hareketlilikteki düzelmeyi ise en çok anne babalar bildirdi.

Yani bu yöntemler DEHB’yi ortadan kaldırmaz. Ama evdeki kavgayı ve yükü azaltır. Programlarda öne çıkan parçalar şunlar:

  • Önce kural: Markete girmeden söyleyin: “Yanımda yürüyeceksin, 1 şey seçebilirsin.” Sorun çıkmadan yapılan düzenleme, sonradan verilen cezadan çoğu zaman daha etkilidir.
  • Tek ve kısa komut: Yanına gidin, göz göze gelin: “Ayakkabını giy.” Bitince sıradakini söyleyin.
  • Anında övgü: Doğru davranışı o anda yakalayın: “Sıranı bekledin.” Ne yaptığını adıyla söyleyin.
  • Sakin ve kısa sonuç: Sonuç önceden bilinsin, kısa olsun, sakin bir sesle uygulansın.

Bağırmak ve nasihat neden işe yaramıyor? Uzun nasihatin ilk cümlesinden sonra çocuk çoğu zaman kopar. Bağırmak davranışı yalnız bir anlığına durdurur.

Bu döngü halat çekmeye benzer. Siz çektikçe çocuk da çeker; ip hiç gevşemez. İpi gevşetmek çoğu zaman anne babanın ilk adımıyla başlar.

Evde ne yapabilirsiniz?

Evde 5 adım: sabah listesi (4 resimli adım, kapı yanında); hareket kanalı (bisiklet, koşu, ev görevleri); kısa ödev blokları (15-20 dakika, su molası); günde 10 dakika onun seçtiği oyun; uyku düzeni, yatmadan 1 saat önce ekran kapalı. Siz listeyi gösterin, konuşmayı azaltın.
  • Sabah listesi: Kapının yanına 4 adımlı resimli liste asın: diş, kıyafet, çanta, ayakkabı. Siz listeyi gösterin, konuşmayı azaltın.
  • Hareket kanalı: Okul çıkışı bisiklet, parkta koşu, ev içi görevler. Sofrayı kurmak ve pazar poşetlerini taşımak da harekettir.
  • Kısa ödev blokları: 15-20 dakika çalışma, sonra kalkıp su içme molası.
  • Günde 10 dakika onun zamanı: Telefon yok, ders yok. Onun seçtiği oyun.
  • Uyku düzeni: Her akşam aynı saatte yatış. Yatmadan 1 saat önce ekranlar kapalı.
BUNU DEMEK YERİNE“Ayakkabını giy, çantanı al, montunu unutma. Servis geldi!”
ŞUNU DENEYİNSiz listeyi gösterin, konuşmayı azaltın.

Hiperaktif çocuk nasıl tedavi edilir?

Değerlendirmede çocuğu, aileyi ve okulu birlikte ele alırız. Öğretmenin gözlemi de bu tablonun önemli bir parçasıdır.

Çocuk, aile ve okul birlikte değerlendirilir. Amerikan Pediatri Akademisi 2019, 6-12 yaş: aile eğitimi, sınıf içi destek ve planın parçası olarak ilaç tedavisi. Plan her çocuk için aileyle kurulur; okulla düzenli haberleşme de planda.

Amerikan Pediatri Akademisi’nin 2019 kılavuzu, 6-12 yaşta DEHB için aile eğitimi ve sınıf içi desteği öneriyor.

Bu yaşta ilaç tedavisi de bu planın parçası olarak önerilir.

Tedavi planını her çocuk için aileyle birlikte kurarız. Okulla düzenli haberleşme de bu planın içindedir.

Ne zaman başvurmalı?

Görüşme odasında hekim, anne ve oğlanla yuvarlak masada sakin konuşuyor. Ne zaman başvurmalı: yeşil, evde izleyin (ev içi gerginlik azalıyor); sarı, uzmanla konuşun (her gün aynı kavga, öğretmenden sık şikâyet); kırmızı, beklemeden başvurun (kendine ya da başkasına zarar, sık yaralanma). Acil tehlikede 112.

Evde izleyin:

  • Bu yöntemlerle ev içi gerginlik azalıyor.

Bir uzmanla konuşun:

  • Her gün aynı kavga yaşanıyor.
  • Öğretmenden sık şikâyet geliyor; ders ve arkadaşlık etkileniyor.

Beklemeden başvurun:

  • Çocuk evde ya da okulda kendine veya başkasına zarar veriyor.
  • Tehlikeli hareketler yüzünden sık yaralanıyor.
  • Acil bir tehlike varsa 112’yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.

Hangi işaretin ne anlama geldiğini Ne zaman çocuk psikiyatristine başvurmalı? yazısında anlattım. Bilgi almak için arayabilir ya da yazabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Çocuklarda DEHB belirtileri nelerdir? Kısa cevap: 3 belirti grubu. Öneriler: Dalıp gitme, Yerinde duramama, Sessiz tip gözden kaçar. Ne zaman başvurmalı: Kısa dalgınlık; 6 aydır sürüyor; Okul + aile bozuldu.

Çocuklarda DEHB belirtileri nelerdir?

3 belirti grubu

DEHB'nin 3 belirti grubu vardır: dikkati sürdürememe, yerinde duramama ve sırasını bekleyememe. Tanı için belirtilerin 6 aydır sürmesi, 12 yaştan önce başlaması ve hem evde hem okulda işleri bozması gerekir.

Ayrıntısı →
Dikkat eksikliği kaç yaşında anlaşılır? Kısa cevap: İlkokulda fark edilir. Öneriler: 12 yaştan önce başlar, Ders yükü artınca belirgin, Geriye dönük öykü. Ne zaman başvurmalı: Yaşına uygun; Sınıf değişse de sürüyor; Ciddi geri kalma.

Dikkat eksikliği kaç yaşında anlaşılır?

İlkokulda fark edilir

Belirtiler çoğu zaman okul öncesinde başlar, en sık ilkokul yıllarında fark edilir. Dikkat ağırlıklı tipte zorluk çoğu zaman ders yükü arttıkça, ilkokulun son yıllarında ya da ortaokulda belirginleşir.

Ayrıntısı →
Kaynaklar (5)listeyi açın
  1. Daley D, van der Oord S, Ferrin M, ve ark. Behavioral interventions in attention-deficit/hyperactivity disorder: a meta-analysis of randomized controlled trials across multiple outcome domains. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2014;53(8):835–47, 847.e1–5. doi:10.1016/j.jaac.2014.05.013
  2. Dekkers TJ, Hornstra R, van der Oord S, ve ark. Meta-analysis: Which Components of Parent Training Work for Children With Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder?. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2022;61(4):478–494. doi:10.1016/j.jaac.2021.06.015
  3. Wolraich ML, Hagan JF Jr, Allan C, ve ark. Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents. Pediatrics. 2019;144(4):e20192528. doi:10.1542/peds.2019-2528
  4. Faraone SV, Pritchard AE, Bellgrove MA, ve ark. The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 2026 Update. Neurosci Biobehav Rev. 2026:107083. doi:10.1016/j.neubiorev.2026.107083
  5. Hornstra R, Groenman AP, van der Oord S, ve ark. Review: Which components of behavioral parent and teacher training work for children with ADHD? – a metaregression analysis on child behavioral outcomes. Child Adolesc Ment Health. 2023;28(2):258–268. doi:10.1111/camh.12561

Son gözden geçirme: 19 Kasım 2026 · Uzm. Dr. Ahmet Şenses

Uzm. Dr. Ahmet ŞensesÇocuk ve Ergen Psikiyatristi, Aydın. Hakkımda

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Çocuğunuza özel değerlendirme için görüşme gerekir.

İletişim

Bilgi almak için

Muayene saatleri: hafta içi 10.00–17.00 (son hasta kabulü 16.00), cumartesi 10.00–13.00. Değerlendirme süreci hakkında bilgi almak için telefonla ya da WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz.