Ana sayfa · Yazılar

Ebeveynler için

Üstün zekâlı çocuklarda sahtekârlık duygusu

Yazan: Uzm. Dr. Ahmet ŞensesSon gözden geçirme 19 Ekim 20263 kaynak3 dk okuma

Kısaca

Başarılı ama kendini yetersiz hisseden çocuk: Üstün zekâlı çocuklarda sahtekârlık duygusunun işaretleri ve ailelerin yapabilecekleri.

Karne “pekiyi” der; çocuğun içindeki ses “şanstı” der. 13 yaşındaki bir öğrenci olimpiyattan derece alır ama sevinemez: “Bir dahakine herkes aslında o kadar iyi olmadığımı anlayacak.”

Başarılı ama güvensiz: Neler oluyor?

Bazı çocuklar yüksek akademik başarılar elde etse de içten içe “Bu başarıyı hak etmedim” duygusuyla mücadele eder. Çevre tarafından “üstün zekâlı” ya da “çok başarılı” olarak tanınan bu çocuklar, sahtekârlık duygusu yaşıyor olabilir. Bu bir tanı değil; başarılı insanların sık yaşadığı bir duygudur.


Sahtekârlık duygusu nedir?

Sahtekârlık duygusu (İng. impostor phenomenon; halk arasında “sahtekâr sendromu”), bireyin kendi başarılarını şansa, dış faktörlere ya da başkalarının yardımlarına bağlayarak, başarısının kendi yeteneklerinden kaynaklanmadığına inanmasıdır. Bu kişiler, bir gün “gerçek yetersizliklerinin” ortaya çıkacağından korkarlar.

Bu konudaki araştırmaların çoğu ergenler, üniversite öğrencileri ve yetişkinlerle yapılmıştır; çocuklarda bilgi daha sınırlıdır.

Kız odasında masada, önünde küçük bir kupa; düşünce balonunda dört yapraklı yonca. Sahtekârlık duygusu, başarıyı şansa, dış etkenlere ya da başkalarının yardımına bağlamaktır; korkusu, bir gün gerçek yetersizliğin ortaya çıkacağıdır. Bu bir tanı değil, başarılı insanların sık yaşadığı bir duygudur.

Üstün zekâlı çocuklarda neden görülebilir?

Erken dönemde zorlanmadan başarıya ulaşmak, zorlandıklarında “artık yeterince zeki değilim” inancına yol açabilir.

Mükemmeliyetçilik duygusu, küçük hataları bile büyük bir yetersizlik gibi hissettirebilir.

Asenkron gelişim sonucu duygusal ve sosyal olarak zorlanan çocuk, kendini akranlarından farklı hissedip içe çekilebilir.

Toplumun yüksek beklentileri, çocuğun kendi iç gerçekliğiyle çatışma yaratabilir.

Kız sınıfta sırasında, alnını tutmuş, zor bir soru kâğıdına kaşlarını çatarak bakıyor. Üstün zekâlı çocukta 4 neden: zorlanmadan gelen başarı, mükemmeliyetçilik, asenkron gelişim ve yüksek beklentiler.

Çocuk nasıl hisseder?

“Bu notu şans eseri aldım.”
“Övülmemi hak etmiyorum.”
“Bir gün herkes yetersiz olduğumu anlayacak.”
“Gerçekten zeki değilim, sadece iyi rol yapıyorum.”
Kız elinde gülümseyen kâğıt bir maske tutuyor, kendi yüzü kaygılı. Sadece iyi rol yapıyorum, övülmemi hak etmiyorum, bir gün herkes yetersiz olduğumu anlayacak: dışarıdan görünmese bile çocuğun içinde konuşan bir ses.

Uzun vadede ne gibi etkileri olabilir?

  • Düşük öz güven
  • Başarıdan kaçınma
  • Kaygı ve depresyon
  • Potansiyelini gerçekleştirememe
Sınıfta arkadaşları el kaldırıyor; kız cevabı bildiği hâlde elini sıranın üstünde tutuyor. Uzun vadede düşük öz güven, başarıdan kaçınma, kaygı ve depresyon, potansiyelini gerçekleştirememe görülebilir.

Aileler ne yapabilir?

  • Sonucu değil, çabayı takdir edin.
  • Hataların öğrenmenin doğal bir parçası olduğunu söyleyin.
  • Duygularını konuşmasına fırsat tanıyın.
  • “Gerçek başarı nedir?” sorusunu birlikte konuşun.
  • Gerekirse bir uzmandan destek alın.
Mutfak masasında kız karalamalarla dolu defterini gösteriyor; baba ilgiyle bakıyor, anne gülümsüyor, küçük kardeş resim yapıyor. Sonucu değil çabayı takdir edin; hata öğrenmenin doğal bir parçasıdır; duygularını konuşmasına fırsat tanıyın; gerçek başarı nedir birlikte konuşun; gerekirse uzmandan destek alın.

Ne zaman destek alınmalı?

Çocuk başarılarını sık sık küçümsüyorsa

Başarısızlıktan yoğun biçimde korkuyorsa

İçine kapanıyor, kaygılı ya da mutsuz görünüyorsa

Bu durumlarda bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanızı öneririm. Hangi işaretlere dikkat etmeniz gerektiğini Ne zaman çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmalı? yazısında anlattım.

Hekim muayene odasında kızı ve annesini dinliyor. Çocuk başarılarını sık sık küçümsüyorsa, başarısızlıktan yoğun biçimde korkuyorsa ya da içine kapanıyor, kaygılı veya mutsuz görünüyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurun.

Unutmayın: Zekâ, çocuğun gelişimindeki sadece bir parça. Sahtekârlık duygusu gibi içsel süreçler, dışarıdan görünmese bile çocuğun ruh sağlığı üzerinde derin etkilere yol açabilir. Farkındalık, en değerli adımdır.

Kaynaklar (3)listeyi açın
  1. Clance PR, Imes SA. The imposter phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice. 1978;15(3):241–247. doi:10.1037/h0086006
  2. Bravata DM, Watts SA, Keefer AL, ve ark. Prevalence, Predictors, and Treatment of Impostor Syndrome: a Systematic Review. J Gen Intern Med. 2020;35(4):1252–1275. doi:10.1007/s11606-019-05364-1
  3. Mueller CM, Dweck CS. Praise for intelligence can undermine children's motivation and performance. J Pers Soc Psychol. 1998;75(1):33–52. doi:10.1037/0022-3514.75.1.33

Son gözden geçirme: 19 Ekim 2026 · Uzm. Dr. Ahmet Şenses

Uzm. Dr. Ahmet ŞensesÇocuk ve Ergen Psikiyatristi, Aydın. Hakkımda

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Çocuğunuza özel değerlendirme için görüşme gerekir.

İletişim

Bilgi almak için

Muayene saatleri: hafta içi 10.00–17.00 (son hasta kabulü 16.00), cumartesi 10.00–13.00. Değerlendirme süreci hakkında bilgi almak için telefonla ya da WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz.