Ana sayfa · Yazılar

Ebeveynler için

Sınav kaygısı nasıl tedavi edilir? Destek seçenekleri

Yazan: Uzm. Dr. Ahmet ŞensesSon gözden geçirme 28 Ekim 20269 kaynak6 dk okuma

Kısaca
  • Sınav kaygısı tedavi edilebilir. En iyi sonuç, düşünce, beden ve çalışma becerisini birlikte ele alan programlardan alınıyor.
  • Önce değerlendirme gelir: Altında dikkat eksikliği, öğrenme güçlüğü ya da yaygın kaygı olabilir.
  • İlaç ancak bir kaygı bozukluğu varsa düşünülür. Sınava özel bir hap yoktur.
Kâğıt kesme sahne: muayene odasında hekim ile 14 yaşındaki bir kız öğrenci karşılıklı koltuklarda konuşuyor; hekim dinliyor, kızın omuzları gevşemiş, ilk kez gülümsüyor.
Perşembe 16.30 · Öğretmen arıyor

Matematik öğretmeniElif bugün yazılıda çok heyecanlandı. Derste rahatça yaptığı soruları yapamadı, eli titriyordu. Bir ara sınıftan çıkmak istedi.

AnneAma evde hepsini çözüyor…

Akşam, evde

Elif, 8. sınıfBiliyordum anne. Kâğıda bakınca her şey silindi.

Annenin aklındaki soru hep aynı: “Bu kendiliğinden geçer mi, yoksa yardım mı almalıyız?”

Sahneler temsilîdir.

Tanıdık geldi mi?

Muayenede aileler sınav kaygısını çoğu zaman öğretmenden duydukları bir cümleyle getiriyor. Velilerin kendi korkusu ise çoğu zaman şu:

“Hak ettiği liseye girememesi düşüncesi beni kaygılandırıyor.”

LGS’ye hazırlanan bir öğrencinin velisi

“Heyecanlanıp kötü bir liseye girmesi.”

Başka bir veli, en büyük korkusunu anlatırken

Türkiye’de LGS velileriyle yapılan bir çalışmadan. Öğrencilerle yapılan başka bir çalışmada ise çoğu, ailesinin kendi kaygısını anlamadığını söylüyordu. Aynı evde 2 ayrı kaygı yaşanıyor.

Keşke her zaman kendiliğinden geçse. Ama iyi haber şu: Sınav kaygısında neyin işe yaradığı oldukça iyi biliniyor.

Heyecan mı, tedavi gerektiren kaygı mı?

Pazar akşamı

“Yarın yine deneme var.”

“Ben gitmesem olmaz mı?”

Biraz kaygı gereklidir; denizde tetikte olmak iyidir. Ama köpek balığını her an bekleyen biri yüzemez. Şu sorulardan biri bile “evet” ise beklemek yerine bir değerlendirme yaptırın:

  • Öğretmenden “sınavda donup kaldı”, “çıkmak istedi” gibi haberler geliyor.
  • Derste ya da evde yaptığını sınavda kâğıda taşıyamıyor.
  • Haftalardır sürüyor, uykuyu ya da okula gitmeyi bozuyor.
  • Sınavdan, denemeden ya da okuldan kaçmaya başladı.
Pazar akşamı Elif odasında masa başında, deneme kitapçığına endişeyle bakıyor. Biraz kaygı gereklidir; ama öğretmenden sınavda donup kaldı haberi geliyorsa, bildiğini sınavda kâğıda taşıyamıyorsa, haftalardır uykuyu ya da okulu bozuyorsa ya da sınavdan kaçıyorsa bir değerlendirme yaptırın.

Önce değerlendirme: Altında ne var?

Muayenede

“Hocam, öğretmeni de söyledi: Evde biliyor, sınavda yapamıyor.”

“Peki ödeve oturması nasıl?”

“Aslında… ödeve de zor oturuyor.”

Sınav kaygısı bazen asıl sorunun görünen yüzüdür. Bu yüzden ilk görüşmede yalnızca sınavı değil, öğrencinin bütün tablosunu değerlendiririm; öğretmenin gözlemi de bu değerlendirmenin parçasıdır.

Dikkat eksikliğiBaşlamakta zorlanan, süreyi yetiştiremeyen öğrenci bir süre sonra sınavdan korkar. DEHB de ele alınmalıdır.
DisleksiYavaş okuduğu için soruları bitiremeyen öğrenci “yetişemeyeceğim” diye korkar. Disleksi tanınınca ek süre yükü azaltır.
Yaygın kaygı, depresyonKaygı sınavla sınırlı değilse ya da “Hiçbir şeyin anlamı yok” diyorsa tablo daha geniştir.
Hekim muayene odasında Elif ve annesini dinliyor. Sınav kaygısının altında dikkat eksikliği, disleksi ya da yaygın kaygı ve depresyon olabilir; bu yüzden ilk görüşmede öğrencinin bütün tablosu değerlendirilir.

Bilim ne diyor?

Sınav kaygısında en çok araştırılan yöntem bilişsel davranışçı terapidir (BDT).

%7456 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde, programa katılan ortalama öğrenci, katılmayanların yüzde 74’ünden daha iyi durumdaydı. En etkili programlar düşünce ve bedenle çalışmayı ders çalışma becerileriyle birleştirenlerdi.
14–16 yaşÖnemli bir sınava hazırlanan öğrencilerde kısa bir BDT programı, kaygıyı bekleyen öğrencilere göre belirgin biçimde daha fazla azalttı.
100 öğrencilik ızgara, 74’ü koyu. 56 çalışmayı birleştiren meta-analizde programa katılan ortalama öğrenci, katılmayan 100 öğrenciden 74’ünden daha az kaygılıydı. Çalışmaların çoğu üniversite öğrencileriyle. Kaynak: Ergene 2003.

Araştırmaların çoğu üniversite öğrencileriyle yapıldı; okul çağı için kanıt yeni birikiyor. Ama bugünkü bulgular umut verici: İşe yarayan programlar kısa; yıllarca sürecek bir tedavi gerekmiyor.

Klinikte nasıl çalışıyoruz?

3. oturum

“Sınavda 5 soruyu yapamayınca kafandaki ses ne diyor?”

“Bitti, diyor. Kaybettin.”

“Peki maç bitti mi gerçekten?”

Sınav kaygısı ön plandaysa öğrenciyi yapılandırılmış bir programa alıyoruz: PERGEL (Performans Geliştirme Programı). Amaç kaygıyı sıfırlamak değil, kontrol altına alıp öğrencinin kendi en iyi performansına ulaşmasına yardımcı olmak. Programı, çocuk gelişimi lisansının ardından klinik psikoloji yüksek lisansı yapan Gamze Şenses yürütüyor; 3 yılı aşkın süredir uyguluyoruz.

Elif masada gözleri kapalı, bir elini karnına koymuş, sakin nefes çalışıyor. PERGEL 5 temel ve 3 pekiştirme oturumundan oluşur: ölçüm, düşünce, beden, prova, plan. Amaç kaygıyı sıfırlamak değil, kontrol altına almak.
5 temel oturum3 pekiştirme oturumu
  1. Ölçüm: Kaygı düzeyi ve çalışma alışkanlıkları.
  2. Düşünce: Kafadaki spikerin “Bitti!” cümlesini yakalamak.
  3. Beden: Nefes ve gevşeme.
  4. Prova: Sınav anını imgelemeyle adım adım yaşamak; bu bölümde EMDR’den uyarlanmış teknikler kullanılır.
  5. Plan: Çalışma düzeni ve sınav anı planı.

6–8. oturumlar: Öğrenci becerileri yazılılarda ve denemelerde denemiş olarak gelir; işe yaramayan yerler yeniden çalışılır. Pekiştirme oturumu içeren programlarda kazanımlar aylar sonra da daha kalıcı bulunuyor.

PERGEL’in kendisiyle yapılmış, yayımlanmış kontrollü bir çalışma henüz yok. İçindeki bilişsel davranışçı parçalar araştırmalarla destekleniyor. Bu yüzden kaygıyı programın başında ve sonunda ölçekle ölçüyor, sonucu aileyle birlikte değerlendiriyoruz.

İlaç gerekir mi?

Sınava özel bir ilaç yoktur; “sınav sabahı bir sakinleştirici” de çözüm değildir. İlaç ancak bir kaygı bozukluğu saptanır ve günlük yaşam belirgin biçimde bozulursa, terapiyle birlikte düşünülür. İlaç fırtınayı hafifletir; yelkeni kullanmayı terapi öğretir.

Elif dalgalı denizde küçük kâğıt bir yelkenlinin dümeninde, kararlı. Sınava özel bir ilaç yoktur. İlaç ancak bir kaygı bozukluğu varsa, terapiyle birlikte düşünülür: ilaç fırtınayı hafifletir, yelkeni kullanmayı terapi öğretir.
Haziran · LGS sabahı

AnneHazır mısın?

ElifElim biraz titriyor ama biliyorum, ilk dakikalar geçiyor.

AnneTakılırsan ne diyordun?

Elif“Benden ne istiyor?” Olmazsa atlarım, sonra dönerim.

Kaygı sıfırlanmadı. Ama artık sınavı o değil, Elif yönetiyor.

Uygulamalar

Bu hafta evde deneyin

Anne babayla çalışmak tek başına bile etkili olabilir: Kaygı bozukluğu olan 7–14 yaş çocuklarda yalnızca anne babaya yönelik bir program, çocukla yapılan BDT kadar işe yaradı.

Anne ve Elif mutfak masasında yan yana; anne sıcak bir ilgiyle soruyor. Kaç net yerine bugün neyi zor buldun diye sormak, sakin ol yerine gergin olman çok normal demek.
Bunu demek yerine“Kaç net?”
Şunu deneyin“Bugün neyi zor buldun?”
Bunu demek yerine“Sakin ol, heyecanlanma.”
Şunu deneyin“Gergin olman çok normal. İlk dakikalar en zoru, sonra açılırsın.”
Bunu demek yerine“Neden yapamadın, biliyordun?”
Şunu deneyin“Bildiğin hâlde aklına gelmemesi can sıkıcı. Hangi soruda takıldın, birlikte bakalım.”
LGS takvimi

Sınava ne kadar kaldı?

  • Aylar kalaDeğerlendirme ve programın tamamı için en uygun zaman.
  • Haftalar kalaSınav anı planı, deneme provası, uyku düzeni. Başlamak için geç değil.
  • Son haftaYeni konu yok; uyku, düzen ve sakin bir ev.

Sınav sabahı kartı

  1. Kahvaltı, ağır değil ama boş da değil.
  2. Erken çıkın; kapıda son dakika soru çözmek yok.
  3. Takılınca: “Benden ne istiyor?” Gerekirse atla, sonra dön.
  4. Eller titreyebilir; ilk dakikalarda gerginlik doğal, geçer.
Bu kartı çocuğunuza WhatsApp’tan gönderin →
Ne zaman başvurmalı?
  • Öğretmenden sınav anıyla ilgili haberler tekrarlıyor.
  • Bildiğini sınavda yazamıyor, sınavdan kaçıyor ya da kaygı uykusunu bozuyor.

Bu durumlarda bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanızı öneririm. Öğretmeninizle Öğretmenler için sayfasını paylaşabilirsiniz. Ayrıntılar Ne zaman çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmalı? ve Sınav kaygısında anne babanın rolü yazılarında.

Kendine zarar vermekten ya da ölmekten söz ediyorsa beklemeyin: 112’yi arayın.

Kaynaklar (9)listeyi açın
  1. Ergene T. Effective Interventions on Test Anxiety Reduction. School Psychology International. 2003;24(3):313–328. doi:10.1177/01430343030243004
  2. Putwain DW, von der Embse NP. Cognitive-behavioral intervention for test anxiety in adolescent students: do benefits extend to school-related wellbeing and clinical anxiety. Anxiety Stress Coping. 2021;34(1):22–36. doi:10.1080/10615806.2020.1800656
  3. von der Embse N, Barterian J, Segool N. Test Anxiety Interventions for Children and Adolescents: A Systematic Review of Treatment Studies from 2000–2010. Psychology in the Schools. 2012;50(1):57–71. doi:10.1002/pits.21660
  4. von der Embse N, Jester D, Roy D, ve ark. Test anxiety effects, predictors, and correlates: A 30-year meta-analytic review. J Affect Disord. 2018;227:483–493. doi:10.1016/j.jad.2017.11.048
  5. Walter HJ, Bukstein OG, Abright AR, ve ark. Clinical Practice Guideline for the Assessment and Treatment of Children and Adolescents With Anxiety Disorders. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2020;59(10):1107–1124. doi:10.1016/j.jaac.2020.05.005
  6. Lebowitz ER, Marin C, Martino A, ve ark. Parent-Based Treatment as Efficacious as Cognitive-Behavioral Therapy for Childhood Anxiety: A Randomized Noninferiority Study of Supportive Parenting for Anxious Childhood Emotions. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2020;59(3):362–372. doi:10.1016/j.jaac.2019.02.014
  7. Güngör C. Ortaokul öğrencilerinin liselere giriş sınavına (LGS) hazırlık sürecine ilişkin ebeveyn görüşlerinin incelenmesi. Eğitim ve İnsani Bilimler Dergisi: Teori ve Uygulama. 2021;12(23):171–200.
  8. Kaya AG, Kutlu M, Erdemir N. 8. Sınıf Öğrencileri ve Lgs Yolculuğu: Ebeveyn Desteği Üzerine Bir İnceleme. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi. 2025;16(1):1562–1583. doi:10.51460/baebd.1583107
  9. Gearing RE, Schwalbe CS, Lee R, ve ark. The effectiveness of booster sessions in CBT treatment for child and adolescent mood and anxiety disorders. Depress Anxiety. 2013;30(9):800–8. doi:10.1002/da.22118

Son gözden geçirme: 28 Ekim 2026 · Uzm. Dr. Ahmet Şenses

Uzm. Dr. Ahmet ŞensesÇocuk ve Ergen Psikiyatristi, Aydın. Hakkımda

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Çocuğunuza özel değerlendirme için görüşme gerekir.

İletişim

Bilgi almak için

Muayene saatleri: hafta içi 10.00–17.00 (son hasta kabulü 16.00), cumartesi 10.00–13.00. Değerlendirme süreci hakkında bilgi almak için telefonla ya da WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz.