“Teneffüste yine tek başına duruyordu,” diyor öğretmen veli toplantısında.
“Ama evde saatlerce gezegenleri anlatıyor,” diyor anne şaşkınlıkla.
Akşam oğlu açıklıyor: “Onlar Satürn’ün halkalarını bilmiyor ki.” Sonra yine gezegenlere dönüyor.
Dili gelişmiş, zeki ama arkadaş edinmekte zorlanan çocuk. Bu tablo okul çağında otizmi akla getirebilir.


Okul çağında otizm belirtileri nelerdir?
Asperger ile otizm aynı şey mi? Eskiden “Asperger sendromu” ayrı bir tanıydı. 2013’ten beri tanı kitaplarında ayrı tanı olarak yer almıyor.
Bugün otizm spektrum bozukluğu başlığı altında ele alınıyor.
Spektrum, yelpaze demektir. Her otizmli çocuk birbirinden farklıdır. “Asperger” denen tabloda çocuğun dili ve zekâsı gelişmiştir. Zorluk sosyal iletişimdedir.
Belirtiler 2 başlıkta toplanır.

Sosyal iletişimde zorluk:
- Sohbette sıra almakta zorlanır; sevdiği konuyu uzun uzun anlatır.
- Şakayı, imayı, deyimi gerçek anlamıyla alabilir. “Eteklerim zil çalıyor” deyince “Hangi zil?” diye sorar.
- Göz temasını, yüz ifadesini ve jestleri sohbete uydurmakta zorlanır.
- Arkadaş ister ama arkadaşlığı kurup sürdürmekte zorlanır.
Tekrarlayan davranışlar ve dar ilgiler:
- Rutin bozulunca büyük sıkıntı yaşar. Servisin yolu değişince ya da ders programı kayınca huzursuzlanır.
- Gezegenler, otobüs hatları, bayraklar gibi yoğun ve dar ilgi alanları olabilir.
- Okul zili, kalabalık tören, giysi etiketi gibi uyaranlara aşırı duyarlı olabilir.
- El çırpma ya da sallanma gibi tekrarlayan hareketler görülebilir.
Otizm belirtileri sonradan olur mu?
Hayır. Belirtiler gelişimin erken döneminde başlar. Ama sosyal talepler çocuğun kapasitesini aşınca tam olarak görünür hâle gelebilir.

Bazı çocuklar ilk kez okul çağında fark edilir. Bunun 2 nedeni olabilir.
- Arkadaşlık karmaşıklaşır: Ortaokulda gruplar, şakalar ve imalar artar. Kurallar yazılı değildir.
- Taklitle gizleme: Bazı çocuklar çevresini taklit ederek zorluğunu gizler. Bu da fark edilmeyi geciktirebilir.
Geriye dönüp bakınca aileler çoğu zaman küçük yaşta da ipuçları hatırlar: tek başına oynamayı sevmek, sıra dışı ilgiler, seslere tepki.
Hafif otizm belirtileri geçer mi? Otizm bir gelişim farkıdır. “Geçer” yerine “zamanla değişir” demek daha doğru.
Destekle pek çok çocuk becerilerini geliştirir. Bazı gençlerde belirtiler yetişkinlikte belirgin biçimde azalabilir.
Otizm ile DEHB farkı nedir?
İkisi aynı çocukta birlikte görülebilir. Bu yüzden değerlendirme ikisini birlikte ele alır.

Dışarıdan bakınca ikisinde de çocuk sözü keser, sırasını beklemez. Ama nedeni farklı olabilir:
- DEHB’de: Çocuk sohbet kuralını bilir ama sabırsızlıkla sözü keser.
- Otizmde: Çocuk sohbetin yazılı olmayan kurallarını sezmekte zorlanır.
Bu ayrım her çocukta bu kadar net değildir. Ayrıntılı gözlem ve aile ile okul bilgisi gerekir.
Evde ne yapabilirsiniz?

- Değişikliği önceden söyleyin: “Yarın bayram ziyaretine gidiyoruz. Dedenlerde 2 saat kalacağız.”
- Açık konuşun: “Biraz sonra” yerine “5 dakika sonra” deyin.
- İlgi alanını köprü yapın: Gezegen seven çocukla, arkadaşına soru sorma provası yapın.
- Sessiz köşe hazırlayın: Kalabalık ve gürültüde dinlenebileceği bir yer olsun.
- Öğretmene 1 sayfalık not yazın: Neyi zor buluyor, neyle sakinleşiyor?
Ne zaman başvurmalı?

Evde izleyin:
- Utangaç ama 1-2 yakın arkadaşı var; yeni ortama zamanla alışıyor.
Bir uzmanla konuşun:
- Arkadaş edinemiyor.
- Rutin bozulunca uzun süren krizler yaşıyor.
- Öğretmen sosyal zorluklardan söz ediyor.
Beklemeden başvurun:
- Okulda dışlanıyor ya da zorbalığa uğruyor.
- Okula gitmek istemiyor.
- Kendine zarar veriyorsa aynı gün başvurun. Acil tehlikede 112’yi arayın ya da acil servise gidin.
Değerlendirmede aile, okul ve gözlem bilgisini birlikte kullanırız. Hangi işaretin ne anlama geldiğini Ne zaman çocuk psikiyatristine başvurmalı? yazısında anlattım.
Bilgi almak için arayabilir ya da yazabilirsiniz.
Sık sorulan sorular

Çocuğum içine kapanık: utangaçlık mı, sosyal kaygı mı?
Kaçınıyor mu?
Utangaç çocuk yeni ortamda önce izler, sonra ısınır. Sosyal kaygıda ise çocuk başkalarının önünde rezil olmaktan yoğun korkar ve tahtaya kalkmaktan, sınıfta konuşmaktan kaçar. Ayırt edici soru: Bu durum yapmak istediği şeyleri engelliyor mu?

Hiperaktif çocuk zeki mi olur?
Zekâ ayrı, DEHB ayrı
DEHB ile zekâ ayrı şeylerdir. DEHB her zekâ düzeyinde görülür. Zeki bir çocukta DEHB daha geç fark edilebilir, çünkü çocuk açığı bir süre zekâsıyla kapatır. Hareketli olmak da tek başına zekâ işareti değildir.
Kaynaklar (2)listeyi açın
- American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), Otizm spektrum bozukluğu. Washington, DC: American Psychiatric Association; 2022.
- Lord C, Elsabbagh M, Baird G, ve ark. Autism spectrum disorder. Lancet. 2018;392(10146):508–520. doi:10.1016/S0140-6736(18)31129-2
Son gözden geçirme: 17 Kasım 2026 · Uzm. Dr. Ahmet Şenses
Uzm. Dr. Ahmet ŞensesÇocuk ve Ergen Psikiyatristi, Aydın. Hakkımda
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Çocuğunuza özel değerlendirme için görüşme gerekir.
